اين تقسيم بندى جديد باعث ايجاد نوعي توهّم در أذهان شده است ، چنان كه وقتي گفته مىشود كه « أبو الحسن عامري در خراسان به تحصيل وتعليم فلسفه پرداخته است » چنين گمان مىرود كه أو صرفا در نيشابور ويا بلخ بدين كار اشتغال ورزيده وكمتر به ذهن مىرسد كه آن فيلسوف در بخارا يا ديگر شهرهاى ما وراء النهر نيز به كار فلسفه مشغول بوده است . از اين رو لازم دانستيم بدين نكته تصريح كنيم تا از متون تاريخي فهم وبرداشت صحيحي نسبت به زندگى وأحوال عامري داشته باشيم . براي اثبات آنچه ذكر شد ، سخنان مقدسي كافى به نظر مىرسد كه مىگويد برخلاف آنچه أبو زيد بلخى پنداشته « خراسان يك إقليم واحد است » چون در تاريخ اسلام مشهور است كه سامانيان پادشاهى خراسان را داشتهاند وأبو عبد الله جيهانى كه پيشرو جغرافيدانان است نيز ميان خراسان شرقي وغربى فرقى در نام قائل نشده است وچه كسى به أحوال يك دولت آگاهتر از وزير آن است ، « 61 » وأبو الحسن [ عبد الرحمن بن محمد ] نيشابورى در كتاب خود خزائن العلوم گويد كه شهر بخارا از جملهء شهرهاى خراسان است ، هر چند جيحون دو بخش آن را از هم جدا كرده است . « 62 »
دولت سامانيان - فرمانروايان خراسان - با فرمانروايى إسماعيل بن أحمد از سال 287 ه آغاز شد وپايتخت ايشان ابتدأ سمرقند بود وإسماعيل از آنجا به بخارا نقل مكان كرد . پس از درگذشت أمير إسماعيل در 295 ه پسرش احمد ملقّب به شهيد ( چون در 301 ه كشته شد ) بر جاى پدر نشست . پس از احمد فرزندش نصر بن أحمد به پادشاهى رسيد ووزيرش أبو الفضل بن يعقوب نيشابورى بود وپس از أو أبو الفضل محمد بن عبد الله بلعمى وبعد از أو أبو عبد الله جيهانى « 63 » كه از بزرگترين نويسندگان كتابهاى جغرافيا در عصر خود بود . در عهد نصر بن أحمد ، چنان كه بعد از اين در بررسى أوضاع فرهنگى خراسان بيان خواهد شد ، دعوت اسماعيليه در قلمرو حكومت سامانى انتشار يافت . نصر بن أحمد كه ملقب به « سعيد » بود نيز كشته شد وپسرش نوح بن نصر « 64 » به پادشاهى رسيد . نخستين وزير أو أبو الفضل محمد بن أحمد الحاكم الجليل بود ( 335 - 331 ه ) وپس از أو أبو ذر محمد بن يوسف « 65 » ( 343 - 335 ه ) واين شخص پدر فيلسوف أبو الحسن عامري است . دربارهء أو در مبحث مربوط به شخصيت حقيقي أبو الحسن بن أبي ذر بن يوسف عامري نيشابورى كه كتاب السعادة والاسعاد منسوب
هامش
( 61 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 68 .
( 62 ) . نرشخى ، تاريخ بخارا ، ص 27 .
( 63 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 337 . نيز رجوع شود به : گرديزى ، زين الاخبار ، ص 34 .
( 64 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 337 .
( 65 ) . قحطان عبد الستار الحديثى ، خراسان في العهد السامانى ( رسالهء دكترى ) ، دانشگاه بغداد ، 1980 ، ص 206 .