تقلبي كه وجود ولا وجودش متساوي است اندراج مىيابد . هر چند كه برحسب أصل تحت مقولهء ممكن است . اما صور رياضى گر چه از جملهء واجبات برهاني است ، ليكن وجود آن بستگى به موادّ قابل آن دارد ، از اين رو ممكن است تا حدّ ابداع الهى ارتقا يابد يا به تأثير فلكى مربوط گردد يا به تأمل فكرى .
وچون صور سهگانهء أخير در گروه ممكن طبيعي وتقلّبى ونادر قرار دارند ، هر چند كه در آستانهء وجوب باشند باز هم از واجبات ضروري نيستند . اما صور طبيعي گر چه در آستانهء وجوبند - زيرا خروج از طبيعت شاذ ونادر است - همچنان امكان آن بر حال خود باقي است وبه حدّ وجوب نمىرسد . از اينجا عامري به بحث در اقسام ممكن مىرسد .
4 . اقسام ممكن .
وجود انسان در اين جهان با افعال ممكن ارتباط دارد « مانند ، أمور تدبيري ومعاملات وتبادل انديشه . . . وفضيلت انسان در آن نيست كه خطا نكند بلكه در آن است كه صواب أو هر چه بيشتر باشد واعتقادش به حق نزديكتر گردد . »
عامري از طبيعت منطقي وجوب وامكان چنين سخن مىگويد : « لفظ وجوب در هيچ قضيهاى به كار نمىرود مگر آنگاه كه در جهت تعلق محمول به موضوع ، تأكيد باشد . » همچنين لفظ « امكان » به كار نمىرود مگر آنگاه كه در تعلّق محمول به موضوع عدم قطعيت يا سستى باشد . بنا بر اين وجوب وامكان دو مقولهء متعلق به جهت قضيهاند . بدين ترتيب ، امكان را به « سه قسم تقسيم مىكند : يكى آنكه وجودش بيشتر از لا وجود است ، مانند شدّت سرما در زمستان . دوم آنكه لا وجودش بيشتر است مانند وزش باد بسيار گرم در زمستان . سوم آنكه وجود ولا وجودش مساوى است مانند ابرى شدن هوا يا صاف بودن آن در فصل بهار . »
پيداست كه اقسام ممكن به اعتبار آميزش آن با واجب وممتنع در اقسام سهگانهء مذكور تحديد شده است ، چون واجب بر ممتنع غالب آيد ممكن از نوع كار أول است وچون ممتنع غالب آيد ممكن از نوع دوم وچون مساوى باشند از نوع فعل سوم است .
نوع أول از ممكن « هر امر حادثى كه تحت آن قرار گيرد أحوال طبيعي ناميده مىشود . » ونوع دوم « هر چه تحت آن قرار گيرد از أمور حادث جارى ، أحوال نادر ناميده مىشود » ونوع سوم « هر چه تحت آن قرار گيرد أمور متقلّبه ناميده مىشود » . مثال نوع أول ، مصنوعات عملي است وموجودات مصنوعى ، ومثال نوع دوم معجزات پيامبران ومبدعات نخستين ومطلوباتى كه از طريق دعا به دست مىآيد . ومثال نوع سوم ، أمور اجتماعي ورفتارهاى دوستانه وأمور احتياطى ومطلوبات عرضى است . عامري هر يك از اين أنواع را به صورت جداگانه شرح وتفصيل مىدهد :
الف ) ممكن طبيعي . عامري بر مبناى قانون علت ومعلول ( سببيّت ) أرسطو به بررسى