فرض است » .
از اينجاست كه هيچ يك از موجودات طبيعي از فعل خود بازنمىماند مگر آنكه امرى مانع فعل آن گردد كه از خارج بر آن درآيد واز حيث نيرو از آن قوىتر باشد ومعنى اين سخن آن است كه جسم متحرك همچنان متحرك خواهد ماند تا عاملي از خارج بر روى آن مؤثر واقع شود وحركت آن را محدود كند .
عامري مثال مىزند : همانند « نيرويى كه سنگ بر اثر آن از بالا به پايين سقوط مىكند » كه از جهتي نيز هوا در برابر آن مقاومت مىنمايد .
د ) « امّا فعل قهري آن است كه انگيزهء آن در آغاز ، نيرويى است خارجي . . . وشئ را از طبيعت ذاتي وسنّت هميشگى منحرف مىكند ودر جهتي كه خود دارد سوق مىدهد وتا هنگامى كه آن نيروى غالب برجا باشد به اين حال مىماند وچون قطع گردد به طبيعت اصلى باز مىگردد » . حركت قهري جسم حاصل دو نيروست : « 1 » نيروى ذاتي مقاوم ونيروى عامل قهري . وجسم در حركت خود مقهور نخواهد بود مگر آنگاه كه نيروى قاهر قويتر از نيروى طبيعي آن باشد تا بتواند جسم را از حركت هميشگى باز دارد . ليكن به محض از ميان رفتن نيروى خارجي ، جسم به حركت مألوف طبيعي خود برمىگردد .
در مطالب فوق بوضوح بيان دو أصل از قوانين فيزيك نيوتن را مىتوان ملاحظه كرد .
به هر حال ، عامري بر اقسام چهارگانه فعل - كه ذكر آن گذشت - نوع ديگرى افزوده است كه از آن چهار نوع متمايز است وآن : فعل ابداعى است « يعنى : صادر از حق أول - تعالى وتقدس - نه در چيزى است ونه بر چيزى ، از حيث ذات متقدم بر همه افعال ، وبه حقيقت برتر ووالاتر از آنها » . وپيداست كه اين نوع فعل را از آن جهت در عداد ديگر اقسام فعل نياورده است كه آن چهار نوع به موجودات مادي تعلق داشت واين نوع - فعل ابداعى - به تعريف كندى « ايجاد از عدم است » .
3 . سببهاى فعل .
عامري سببهاى فعل را از جهت رابطهء آن با فاعل مورد بررسى قرار داده وبه اين نتيجة رسيده است كه همهء سببهاى فعل - يا به اصطلاح جديدتر علل فعل - بر دو قسماند :
يكى سبب متّحد با ذات فعل « 2 » كه مادهء پذيرندهء فعل است . دوم ، سبب مباين با ذات فعل ، كه اين قسم خود دو گونه است يا از حيث وجود متقدم بر ذات فعل « 3 » است كه اين ويژگى
هامش
( 1 ) بهتر است گفته شود حاصل تفاضل دو نيروست . - م .
( 2 ) در متن كتاب به جاى فعل ، فاعل نوشته شده كه از روى متن اصلى كتاب انقاذ البشر من الجبر والقدر اصلاح شد . در سطر بعد نيز اين غلط تكرار شده است ، گويا مؤلف در تشخيص مرجع ضماير اشتباه كرده است . - م .
( 3 ) در متن كتاب به جاى فعل ، فاعل نوشته شده كه از روى متن اصلى كتاب انقاذ البشر من الجبر والقدر اصلاح شد . در سطر بعد نيز اين غلط تكرار شده است ، گويا مؤلف در تشخيص مرجع ضماير اشتباه كرده است . - م .