است ؟
بىگمان در كتاب مثالب الوزيرين توحيدي بيش از ديگر كتابهاى أو از رى سخن به ميان آمده است ؛ توحيدي در اين كتاب مىگويد كه « أبو القاسم علي بن الحسن الكاتب » شاعر بود ودر حضور صاحب بن عباد در جشن مهرگان قصيدهاى خواند ودر آن بيتي از صاحب را به قصد جلب التفات أو به كار گرفت ؛ چنان كه از قول آن شاعر گويد كه « در اين أيام از من اعراض كرده بود ، چنان كه مرا به زيانى بزرگ وبرافتادن پرده از كار واز دست دادن سامان خويش مبتلا ساخته بود » . وچون بدان بيت رسيد ، صاحب از آن « سرقت » روى درهم كشيد ؛ أبو القاسم روى سوى صاحب كرد وگفت : من اين بيت را از قافيهء تو سرقت كردم تا قافيهء خويش را بدان بيارايم وتو بحمد الله هر گوهر گرانبها كه در خزانه دارى به آسانى مىبخشى ، آيا سزاوار است كه بدين اندك بر من سختگيرى ومرا در ميان حضار رسوا كنى ؟ » « 7 » صاحب از اين سخن به شگفت آمد واز أو خواست تا دوباره بخواند ، وأو دوباره خواند ، وصاحب أو را به خويش نزديك ساخت . توحيدي از قول أو گويد : « بعد از آن جز نيكى نديدم تا آن گاه كه مردمان ديگرى أطراف أو را گرفتند وأو به خوى نخستين بازگشت . . . مرا يكسال به زندان انداخت ، تمامى كتابهاى مرا جمع كرد وبه آتش كشيد ودر ميان آنها كتابهاى فراء وكسائى ومصاحف قرآن وأصول متعددى در فقه وكلام بود ، أو بين آنها وكتب علوم أوائل تمايزى قائل نشد وبدون تحقيق درست ، فرمان داد همه را يكجا طعمهء آتش كردند » . « 8 »
از كتابهاى كتابخانهء أبو القاسم معلوم مىشود كه أو أديب وشاعر وأهل لغت ونحو وفقه وأصول بوده ودر ضمن با فلسفه وكلام نيز آشنايى داشته ، واين أصولا نوع تحصيلات علمي كاتبان آن دوران بوده است ، واز اين رو أو نيز عنوان كاتب دارد . سؤالي كه پاسخ آن بر عهدهء ماست اين است كه : آيا أبو القاسم علي بن حسن كاتب كه توحيدي در مثالب الوزيرين از أو سخن به ميان آورده ، همان أبو القاسم كاتب ، غلام أبو الحسن عامري است كه در الامتاع والمؤانسة از أو نام برده شده است ؟ اگر پاسخ مثبت باشد يك سؤال ديگر باقي است : آيا اين شخص با أبو القاسم انطاكى معروف به « المجتبى » كه در مقابسات از أو نام برده شده يكى است ؟
صاحب بن عباد در سال 366 ه به وزارت رسيد وتا سال وفات خود ، 385 ه ، در رى در اين مقام باقي بود . أبو حيان توحيدي گويد : « من در سال 358 ه در رى بودم وابن عباد با
هامش
( 7 ) . همو ، مثالب الوزيرين ، ص 125 .
( 8 ) . همان ، ص 126 .