خداوند ، همّت شيخ بزرگوار أبو الحسن [ كذا ، أبو الحسين ] عبيد الله بن أحمد عتبى . . . را به دوستى دانش وأهل آن مقصور داشته وأو را به پناه دادن أهل علم وبهرهمند ساختن دور ونزديك از مواهب وعنايات خويش موفق فرموده است . . . در دلم گذشت كه اين كتاب را به نام أو كنم . . . » . « 183 »
نزديك به همين عبارات را در مقدمهء التقرير لأوجه التقدير كه أبو الحسن عامري آن را به أبو الحسين عتبى اهدا كرده است مىخوانيم ، چنان كه گويد : « من هنگامى كه مملكت شرق را آراسته به رسومى پسنديده يافتم كه شيخ أبو الحسين عبيد الله بن أحمد ، آن را بنياد نهاده ، ودرگاه أو را به وجود خردمندان آبادان ديدم ومجالس أو را از صاحبان دانش وفضل پر رونق يافتم ، از خداوند بزرگ خواست كه در ظلّ أو اعتكاف نمايم وبه كسب خير در سايهء أو سعادتمند باشم . » « 184 » پس از اين مقدمهء ستايشآميز ، از تأليف كتاب خود التقرير لأوجه التقدير به تكليف وپيشنهاد أهل آن مجلس سخن گفته است وچنين مىنمايد كه مفاتيح العلوم كليد فهم بسيارى از عبارات عامري وانديشههاى أو بويژه در مسائل مربوط به فلك ونجوم است .
6 . أبو بكر قفّال . أبو بكر محمد بن علي بن إسماعيل قفال چاچى در سال « 185 » 291 ه در شهرستان چاچ از سرزمين ما وراء النهر متولد شد . أو « فقيه ، محدث ، أصولي ، ولغوى وشاعر بود » ؛ « 186 » در تفسير وكلام وزهد وورع و « علوم گوناگون سرآمد عصر خويش بود » « 187 » و « در ما وراء النهر در بين شافعيان كسى چون أو نبود » . « 188 » در يك كلمه أو « امام بلا منازع عصر خويش بود » .
أبو بكر قفال در علوم وفنون أدب « 189 » معروفيت تمام داشت ودر فقه وكلام پيشواى عصر خود بود ، مذهب شافعي داشت واز مآخذ قديمى چنين برمىآيد كه أو ابتدأ معتزلي بود وپس از آن به اشعريان پيوست . ابن عساكر گويد : « أو در آغاز از حدّ اعتدال منحرف بود وبه عقايد معتزله باور داشت » ، « 190 » سپس به مذهب اشعرى گرايش يافت . سبكى نيز گويد : « از اين امام
هامش
( 183 ) . خوارزمي ( أبو عبد الله محمد بن أحمد بن يوسف خوارزمي ) ، مفاتيح العلوم ، به كوشش گ . فان فلوتن ، انتشارات بريل ، 1968 ، ص 2 .
( 184 ) . عامري ، التقرير لأوجه التقدير ، فروتر ، ص 255 .
( 185 ) . ابن خلكان ، وفيات الأعيان ، ج 4 ، دار الثقافة ، مطبعة الغريب ، بيروت ، 1971 ، ص 201 .
( 186 ) . همان ، ص 200 .
( 187 ) . سبكى ، طبقات الشافعية الكبرى ، ج 3 ، ص 201 .
( 188 ) . ابن خلكان ، وفيات الأعيان ، ج 4 ، ص 200 .
( 189 ) . سبكى ، طبقات الشافعية ، ج 3 ، ص 200 . آنجا كه از حاكم نيشابورى نقل قول مىكند .
( 190 ) . همان ، ج 3 ، ص 201 .