از آنجا كه ثعالبى در چند مورد أقوال أبو زيد بلخى را با « قال بعض العلماء » نقل كرده است ، اين سخن را نيز كه در مورد مشورت از قول يكى از علما نقل كرده ، مىتواند از أبو زيد باشد . « . . . مشورت ورأى از صناعات نفساني صرف است . از اين رو بسيار شريف است . چه بسيار خونها كه ريخته شده وشهرها كه خراب شده ونواميس كه بر باد رفته است كه همه نتيجهء سوء آراء وتباهى آن بوده است » . « 129 » وبا توجّه به اهميت مشورت ، آن را بايد تا حدّ أمور واجب ارتقا داد . « بلخى گويد : در أمور با كساني مشورت كن كه در كارها از تجربه واختيار برخوردارند وحوادث بسيارى را از سر گذرانده وبا آن درگير بودهاند : به شرط آنكه ضعف پيرى در آنها اثر نگذاشته باشد وبيمارى ورنج آنها را از پاى در نياورده باشد . » « 130 »
أبو زيد بلخى دربارهء آفات فاسد كنندهء رأى سخن گفته است وشاگردش أبو الحسن عامري از أو چنين نقل مىكند : « أبو زيد بلخى گويد : فساد از چهار طريق به رأى راه مىيابد ، دو گونهء آن از ناحيهء زمان بروز مىكند ، يكى آنكه پيش از پخته شدنش به كار دارى وديگر آنكه پس از پخته شدن آن را كنار بگذارى تا فرصت از دست برود . ودو گونهء ديگر از راه انفراد واشتراك ، كه در آن استبداد به خرج دهى يا آنكه كسى را در آن شريك سازى كه شايستگى ندارد وآن را تباه مىسازد . » « 131 »
هنگامى كه سخن أبو زيد را با آنچه عامري در السعادة والاسعاد آورده است مقايسه كنيم خواهيم ديد كه عامري نه فقط دو قول از أبو زيد به نصّ عبارت نقل كرده بلكه بخش آخر كتاب أو چيزى جز شرح وتفصيل نظريهء أبو زيد دربارهء رأى ومشورت نيست . واعتقاد ما بر اين است كه دستيابى بر مطالب بيشترى از نوشتههاى سياسي أبو زيد ، روشن خواهد ساخت كه تأثير أفكار أو در دانشمندان پس از وى تا چه حد گسترده وعميق بوده است ، تا آنجا كه به احتمال قوى مىتوان گفت كه عامري السعادة والاسعاد في السيرة الانسانية را به تقليد از اختيار السّير أبو زيد نوشته است .
أبو زيد بلخى كتاب ديگرى داشته به نام صناعة الشعر « 132 » ونمىدانيم كه در تأليف آن بر رسالهء أرسطو در فن شعر تكيه داشته ، كه أبو بشر متى بن يونس آن را ترجمه كرده است ويا بر
هامش
( 129 ) . ثعالبى ، تحفة الوزراء ، ص 87 - 88 .
( 130 ) . همان ، ص 89 .
( 131 ) . أبو الحسن عامري ، السعادة والاسعاد ، ص 419 . وملاحظه كنيد تأثير نظريهء بلخى را در كتاب عامري ( ص 438 - 420 ) .
( 132 ) . سيوطى ( جلال الدين عبد الرحمن ) ، بغية الوعاة في طبقات اللغويين والنحاة ، به كوشش محمد أبو الفضل إبراهيم ، ج 1 ، المكتبة العصريه ، بيروت ، 1964 ، ص 311 .