كتابهاى سياسي أبو زيد از عنايت وتوجه معاصران وشاگردانش برخوردار بوده است ودليل آن اقتباساتى است كه در آثار ايشان يافت مىشود . شاگرد مبرّز أو أبو الحسن عامري در كتاب السعادة والاسعاد دو قطعه از سخنان أو را آورده است وعين آن دو را در آثار ثعالبى مىيابيم . ثعالبى مطالب بسيارى از مكتوبات أبو زيد اقتباس كرده است ، كه از آن جمله است :
صفات وزير ، وظايف أو ، أنواع وزارت ، ومشورت در أمور سياسي ، واين گونه آثار در زمينهء سياست ما را بر آن مىدارد كه به اهميت آن در تفكّر سياسي ادوار بعد بويژه از ديدگاه ماوردى توجّه بيشترى مبذول داريم .
الف ) أنواع وزارت . ثعالبى گويد : « وزارت دو گونه است ، مطلقه ومقيده ، خاصّه وعامه ، همانند وكالت . مطلقه را وزارت تفويض گويند كه كاملترين نوع ولايت است ومقيده را وزارت تقليد گويند . » « 119 » پس از آن از حدود قانوني دو نوع وزارت سخن مىگويد ودر اينجا رأى أبو زيد بلخى را مىآورد ، ليكن به جاى نام أو عبارت « بعض العلماء » « 120 » را ذكر مىكند . ومىگويد : « يكى از علما گفته است : وزارت أول جز به تصريح معزول نمىشود زيرا تقليد عام عزل خاص به حساب نمىآيد . » « 121 » ثعالبى اين مطلب را در هنگام مقايسهء وزارت تفويض وتنفيذ نيز تكرار كرده ، « 122 » گويد : از جمله فرقهاى اين دو ، « آن است كه وزارت تفويض ، عام است ووزارت تنفيذ خاص . ديگر اينكه أولى نياز به عقد ولايت دارد ودومى نيازى بدان ندارد .
ديگر اينكه وزير تفويضي جز به تصريح عزل نمىشود ووزير تنفيذى با متاركه ، عزل مىشود .
زيرا أو جز برحسب أوامر حركت نمىكند . ديگر اينكه در وزارت تفويض عدالت وسياست شخص شرط است ودر وزارت تنفيذ شرط نيست ، ديگر اينكه در وزارت تفويض اگر خللى بروز كند مؤاخذه وجود دارد زيرا وزير به رأى خود تدبير مىكند ودر وزارت تنفيذ چنين نيست زيرا أو همچون بنده تابع فرمان مولاي خويش است . » « 123 »
ب ) صفات وزير كامل . با توجه به تمايزى كه بين دو گونه وزارت وجود دارد ، وظايف وزير تفويض ( عام ) با وظايف وزير تقليد ( خاص ) نيز متفاوت است وبالطبع صفات هر يك نيز با ديگرى فرق دارد . أبو زيد بلخى گويد : وزير كامل بايد جامع خصال نيك واخلاق پسنديده باشد . بشاشت ، وقار ، حلم ، هيبت ، پيش گامى در كار وثبات قدم از صفاتى است كه بايد در أو
هامش
( 119 ) . ثعالبى ، تحفة الوزراء ، به كوشش على الرواوى ، وابتسام مرهون الصفا ، مطبعة العاني ، بغداد ، 1977 ، ص 75 .
( 120 ) . دليل ما بر اين ترجيح آن است كه عبارتى كه أبو الحسن عامري در السعادة والاسعاد به أبو زيد بلخى نسبت داده است ، ثعالبى عينا آن را نقل كرده ونسبت به « بعض علما » داده است .
( 121 ) . ثعالبى ، تحفة الوزراء ، ص 78 .
( 122 ) . همان ، ص 83 .
( 123 ) . همان ، ص 83 .