را در عداد جاحظ به شمار آوردند . « 102 » عناوين كتب وتأليفات أو مىتواند ما را از وسعت دانش واطلاعات أو آگاه كند . از كندى فيلسوف طبقهبندى علوم را به روش أرسطو آموخت ودر اين زمينه كتابي نوشت كه أبو حيان توحيدي در ستايش از آن مبالغه بسيار كرده است ، نام آن كتاب اقسام العلوم است . در طب كتاب مصالح الأبدان والأنفس را در دو مقاله نوشته است . أبو زيد به انديشهء أستاذ خود كندى ، يعنى وحدت بين فلسفه ودين ، سخت پاى بند بوده واز آن در تمام مدت عمر دفاع كرده است واز اين راه متوجه علم كلام شده ودر آن غور وخوض كرده وكأرش به سرگردانى كشيده است ، « 103 » ليكن أبو زيد زود از اين بحران روحي رها شده وكتابهاى متعددى در حلّ معضلات كلام تأليف كرده كه در سراسر بلاد اشتهار يافته است تا آنجا كه توحيدي گويد : « در بين مردم هيچ كس موفق به جمع بين فلسفه وشريعت نشد بجز أبو زيد ودر اين مورد سخن بسيار گفتهاند . » « 104 »
بلخى به بررسى أديان مختلف پرداخته ، كتاب شرايع الأديان والقرابين والذبائح والبحث عن كيفية التأويلات والإبانة عن كمال الدين والرّد على عبدة الأصنام وعصمة الأنبياء والا بانة عن علل الديانة وكتب ورسائل ديگر را در اين مورد تأليف كرده است . أبو زيد خود از تأثير كتابهاى خويش در زندگى فرهنگى مردم عصر سخن گفته است ، از جمله گويد « حسين بن علي مرورودى . . . براي من وجهي معيّن كرده بود كه بطور مستمر به من مىرسيد . هنگامى كه كتاب البحث عن كيفية التأويلات را نوشتم . آن مستمرى را قطع كرد وأبو على [ كذا ، أبو عبد الله ] جيهانى وزير نصر بن أحمد نيز هدايا وجوايزى به من مىداد تا وقتي كه كتاب القرابين والذبائح را املا كردم آن را قطع كرد ، حسين قرمطى بود وجيهانى ، ثنوى . » « 105 »
بلخى به مطالعه وتحقيق در اسلام پرداخت ودر آن تعمّق كرد واز مبرّزترين متكلمان عصر خود گرديد وبه تحليل تركيب لغوى قرآن همّتگماشت ودر اين باره كتاب أسماء الله عزّ وجلّ وصفاته وقوارع القرآن وغريب القرآن ونظم القرآن را نوشت كه مورد ستايش « بسيارى از صاحبنظران قرار گرفت . . . وپيداست كه اين مجموعه در تفسير قرآن بوده است » . « 106 » كه در چهار جزء براساس عقيدهء معتزله تأليف شده است . « 107 » از أبو القاسم كعبى معتزلي دربارهء
هامش
( 102 ) . ياقوت ، معجم الأدباء ، ج 1 ، ص 146 و 148 .
( 103 ) . ياقوت ، معجم الأدباء ، ج 1 ، ص 146 و 148 .
( 104 ) . أبو حيان توحيدي ، تقريظ الجاحظ ، به نقل از صفدى ، الوافي بالوفيات ، ج 6 ، ص 378 .
( 105 ) . ابن نديم ، فهرست ، ص 153 . نيز رجوع شود به : ياقوت حموى ، معجم الأدباء ، ج 1 ، ص 142 . وصفدى ، الوافي بالوفيات ، ج 6 ، ص 409 .
( 106 ) . دانلپ ، « البلخي » ، دائرة المعارف الاسلامية ، ج 7 ، ص 557 ، نيز رجوع شود به : ياقوت حموى ، معجم الأدباء ، ج 1 ، ص 148 .
( 107 ) . ابن نديم ، فهرست ، ص 73 .