« زيرا اگر اين كار را جايز بدانيم بايد عقوبت كردن ديوانه ومست نيز جايز باشد » « 39 » وأساس اين قياس ، اين قاعده است كه « أخذ ما أوهب اسقط ما أوجب » . ( آنچه بهتر است ، واجبتر را ساقط مىكند ) . كودك وزن ناقص عقلاند وبه اين اعتبار مسئوليت از آنها ساقط مىشود .
شايد برجستهترين فقيهان وقاضيان - جز آنها كه از صحابه وتابعين وأصحاب حديث ياد كرديم - ياد شده در كتاب السعادة والاسعاد معاذ بن جبل خزرجى باشد كه رسول ( ص ) أو را به ارشاد وقضاى أهل يمن فرستاد ودر طاعون عمواس ( سال 18 ه ) وفات يافت « 40 » وأبو حمزه انصارى كه معروف است به انس بن مالك كه ده سال در خدمت رسول الله ( ص ) بود ودر 93 ه وفات يافت وأحاديث زيادى روايت كرده است . نويسنده از امام اوزاعى - عبد الرحمن ، صاحب مذهب فقهى متوفى به سال 109 ، صاحب دو كتاب كتاب السنن في الفقه وكتاب المسائل في الفقه « 41 » نيز ياد كرده است ، ومكحول كه امام اوزاعى از أو استماع حديث كرده است مكحول شامي است ، مولاي زنى از قبيلهء هذيل ، كه در 116 وفات يافته است . « 42 »
نويسنده در السعادة والاسعاد از أبو عبيد قاسم بن سلام خراساني ، متوفى 224 ، نيز نام برده است . أو يكى از دانشمندان بزرگ لغت ونحو وفقه وقرائت است وكتابهاى زيادى تأليف كرده كه مشهورترين آنها أدب القاضي وفضائل القرآن وچند كتاب فقهى است . « 43 » همچنين از عبد الله بن مبارك ، متوفّى 281 ه ، نويسندهء كتاب السنن في الفقه وكتاب التفسير وكتاب التاريخ وكتاب الزهد « 44 » وأبو بكر ورّاق - أبو بكر أحمد بن علي الترمذي ، از مشايخ بلخ در قرن سوم هجرى ، را نام برده است وبعيد است كه مقصود أو أبو بكر ورّاق - محمد بن جعفر معروف به غندر ( متوفّى 371 ه ) باشد وأبو بكر وراق أول از فقهاى حنفي است وگويا نويسندهء كتاب ( عامري ) از روش أو در شرح متأثر بوده است زيرا نويسندهء الفوائد البهية دربارهء أبو بكر گفته است كه « شرح أو ساده است وروش أو اين است كه نخست مسائل متن را ذكر مىكند وسپس نظر خود را با قال احمد . . . اظهار مىدارد » . « 45 »
هامش
( 39 ) . عامري ، السعادة والاسعاد ، ص 363 .
( 40 ) عمواس شهري در فلسطين است كه در قرن أول هجرى در آن طاعونى سخت افتاد ونزديك به 25 هزار تن را كشت ، از جمله معاذ بن جبل وأبو عبيده از أصحاب رسول الله ( ص ) . - م .
( 41 ) . ابن نديم ، الفهرست ، ص 283 .
( 42 ) . همان ، ص 284 .
( 43 ) . همان ، ص 78 . نيز رجوع شود به : جوتشالك ، « أبو عبيد » ، دائرة المعارف الاسلامية ، ج 1 ، ص 537 .
( 44 ) . ابن نديم ، الفهرست ، ص 284 .
( 45 ) . عبد الحي اللكنوى ، الفوائد البهيّة ، ص 22 .