ديباچه
بنام خداوند جان وخرد * كز اين برتر انديشه برنگذرد
با پناه بردن گروهى از دانشمندان مسيحي إيراني كه در دانشگاه ديني نصيبين بسر مىبردهاند پس از سال 363 م به شهر أدس يا رها دانشگاه نسطورى إيراني در اين شهر بنياد گرفت . دانشمندان إيراني اين دانشگاه بودند كه در سدهء پنجم مسيحي به فلسفهء مشائى پرداخته وبسيارى از بخشهاى نهگانهء منطق ارسطاطاليسى را ترجمه وشرح كردند تا به جايى كه در تفسير كتابهاى مقدس مسيحي نيز به روش أرسطاطاليس رفته ودر آن اصطلاحات كتاب عبارت أو ومدخل فرفوريوس را بكار مىبردهاند .
اين دانشگاه در 471 بسته شده وباز همان نصيبين شهر دانشگاهى نسطوريان فيلسوف منش إيراني شده است « 1 » وشايد بتوان گفت كه
هامش
( 1 ) دربارهء شهر أدس ونصيبين كه دانشمندان مسيحي إيراني روزگار ساسانى در آنجا بسر مىبردهاند مىتوان به تاريخ سياسي وديني وأدبي أدس از روبنس دو والR . Duvalبه ويژه ص 180 وأدب سريانى همو به ويژه ص 246 ودانشگاه أدس از ا . ر . هايسE . R . Hayesبه ويژه ص 145 و 151 ودانشگاه نصيبين وتاريخ ودستگاه آن از ژى . ب . شابوJ . B . Chabotمىتوان نگريست .
افنان نيز در كتاب دربارهء هنر شعر ص 30 وخليل جر در مقولات أرسطو در ترجمههاى سريانى وعربى ( فهرست نامها ) از دانشگاههاى سريانى أدس ونصيبين وشهرهاى ديگر ياد كردهاند .
ايرانيان گذشته از كارهاى فلسفي در دانشگاههاى إيراني سريانى به أدب زبان سريانى نيز كمك كردهاند مانند يوسف هوزايا يا اهوازى إيراني نژاد درگذشتهء پيش از 580 كه در دانشگاه نصيبين جانشين نرساى شده بود رسالهاى دربارهء كلمات متشابه نگاشته است . أو براي درست خواندن سريانى نه نقطهء بزرگ يا ( بوحام ) بكار برده است از اين روى دربارهء أو گفتهاند « صاحب الفحام بتسعة نقط » . أو روش خواندن وقرائت رهاوى را به روش خاورى برگردانده است ونسطوريان از آن پيروى كردهاند همو رسالهء دستور زبان يوناني ( تكنى ) ديونوسيوس تراقى را به سريانى درآورد .
از اين ترجمه يا « مقالة في النحو لربان يوسف هوزايا القديس المقرئ في مدرسة ربان نرساى » دو نسخه در دست هست . پس يوسف اهوازى براي زبان سريانى همان كارى را كرده است كه سيبويه شيرازي براي نحو عربى كرده است .
( مقولات أرسطو از خليل جر - أدب سريانى دو وال 226 وجاهاى ديگر - أدب سريانى شابو 55 و 56 - دانشگاه نصيبين از همو در مجلهء آسيايى 58 - أدب سريانى رايت 115 - أدب اللغة الآرامية از البيرابونا 53 و 156 تا 158 - دانشگاه أدس از هايس 146 و 149 و 237 )