قسم پنجم ، در باب پيدايش معادن است .
اين قسم در دو فصل است :
فصل اوّل ، در معدنيات
علت پيدايش معدنيات ، تقسيمات جواهر معدنى واقسام سهگانهء آنها در اين فصل مورد بحث واقع شده است :
بخارها ودودهاى قوى وپرفشار زير زمين ، زمين را مىشكافند وبه صورت چشمه يا زلزلهء وحشتناك بروز مىكنند . امّا اگر چندان قوى نباشند در دل زمين محبوس مىمانند وبا امتزاج با يكديگر مواد جسماني را براي پيدايش معدنيات آماده مىكنند . والبتة هر قوهء معدنى خاص سرزمينى است .
بهنظر شهرزورى ، بهترين تقسيم معدنيات اين است كه بگوييم جواهر معدنى يا ذوب شوندهاند يا نه ؛ ذوب شوندهها سه قسماند :
1 - ذوب شوندهء منطرق ، مثل أجسام هفتگانه ( طلا ، نقره ، مس ، قلع ، سرب ، انك ، آهن وروى ) .
2 - ذوب شوندهء مشتعل غير منطرق ، مثل كبريت وزرنيخ .
3 - ذوب شوندهء غير منطرق غير مشتعل ، مثل شيشه واملاحى كه با رطوبت ذوب مىشوند .
معدنياتى كه ذوب نمىشوند دو قسماند : يا مرطوباند ، مثل جيوه كه مرطوب است ، اما ذوب نمىشود ، ويا خشك وسفتاند ، مثل الماس وياقوت كه از شدت خشكى وصلابت ذوب نمىشوند ، وبر أساس اين تقسيم جواهر معدنى پنج نوعاند .
تقسيم ديگر از معدنيات اين است كه آنها را به أرواح وأجساد وأحجار تقسيم كردهاند .
تقسيم سوم از اخوان الصّفا است كه معدنيات را بر حسب محلّ پيدايش آنها تقسيم كردهاند .
بر أساس گزارشى كه از اخوان الصّفا نقل كرده است تا آن زمان هفتصد