عربى آمده است « ترى الأكم فيها سجداً للحوافر » ( پشتههايى را مىبينى كه در زير سمّ اسبان به تواضع تن در دادهاند ) . اما با اين وجود مشكل ديگرى در آيه مشاهده مىشود و آن واژهء « خرور » است .
وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً
چرا كه خرور به جاى آوردن سجده است آن هم به بهترين و كاملترين شكل ممكن . در پاسخ اين شبهه بايد گفت كه خرور در اينجا به مانند آيهء
لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَ عُمْياناً
[ 1 ] ( به هنگام شنيدن آيات خداوند بسان كران و كوران از كنار آن بىتفاوت نمىگذرند ) ، مىباشد كه به معناى مرور با توجه و اعتنا مىباشد .
4 - ضمير در « خروّا » به پدر و مادر يوسف باز نمىگردد بلكه منظور برادران وى مىباشد چرا كه در غير اين صورت بايد گفته مىشد
وَ خَرُّوا لَهُ
ساجدين و اگر شبهه ايجاد شود كه در اين صورت تعبير رؤياى يوسف به اكمل وجه محقق نگشته است چرا كه منظور از شمس و قمر پدر و مادر يوسف هستند كه با اين وصف در زمره سجده كنندگان نخواهند بود ، بايد گفت دليلى ندارد كه تحقق رؤيا كاملًا منطبق با خود رؤيا باشد بلكه ما حصل عمل انجام يافته يعنى بزرگداشت يوسف مد نظر مىباشد و همين كه يعقوب از كنعان بسوى او حركت مىنمايد خود از مصاديق تعبير رويا مىباشد .
5 - ممكن است در زمان يوسف تنها راه ابراز تحيت همان سجده بوده باشد تا بدينوسيله به بزرگى او اذعان گردد . البته اين دليل خالى از اشكال نيست چرا كه در اين صورت يعقوب استحقاق بيشترى داشت تا در برابرش به سجده افتند .
6 - شايد سجده فرزندان يعقوب در برابر يوسف به اشاره او صورت گرفته باشد چرا كه با اين كار حقه و كينههاى ديرينه از بين مىرفت و به شكلى تكبر و خودستايى آنها را به تواضع و فروتنى تبديل مىكرد . بمانند پادشاهى كه رسيدگى به دارائيهاى خزانه كشور را به رئيس ديوان محاسبات خود مىسپارد تا ديگران نيز به موقع لزوم از او تبعيت نمايند .
هامش
[ 1 ] سورهء فرقان - آيهء 73 .