و ادلهء عقليه مطابقت كرد در اين صورت احتياجى به تحقيق در سند اين روايات نيست ، زيرا متون بعضى از احاديث به اندازهاى روشن است كه سند آن را تصحيح مىكند و نيازى به فحص و دقت ندارد ، و اگر چنانچه متن حديث با ضرورت عقل و برهان مخالفت داشت ، و ليكن از نظر امكان قابل توجيه بود ، در اين صورت اگر سند آن حديث درست بود باز هم قابل عمل است .
اگر از ظاهر روايت چيزى فهميده نشد و حق اجراى قاعده « امكان » هم دربارهء آن نرفت در اين صورت ممكن است روايت را از ظاهر انصراف داد و به معانى معقوله تأويل كرد و اگر تأويل آن هم ممكن نگرديد و مضمونش مخالف با وجدان و ضرورت بود با صحت سند هم قابل عمل نيست ، چون متن آن مضطرب بوده و فهم روايت از عهدهء مكلفين خارج است در اين صورت متن حديث به جهت سند به اهلش برمىگردد و چنانچه روايت از نظر سند درست نباشد قابل اعتماد نيست و از نظر فقهاء و اهل علم « مطروح » اعلام مىشود .
با اين مقدمه اخبار و روايات وارده در پيرامون زمين :
گاو ، ماهى ، رعد ، برق و زلزله روشن مىشود ، اگر چنانچه اينگونه احاديث به معانى معقوله تفسير و تأويل گرديد و رموز و اسرار آن كشف شد و اسباب و علل طبيعى آن معلوم گرديد در اين صورت مطلوب حاصل است .
اگر ظواهر اين اخبار با ضرورت عقل مخالفت كرد ، هر كدام از اين احاديث كه از نظر سند درست بود معنى و مقصود
الأرض و التربة الحسينية ( زمين و تربت حسينى ) ( فارسى ) — صفحة 46
مساهمون: الشيخ محمد حسين كاشف الغطاء
ص٤٦