تجربهكننده و نسبى است زيرا براى ديگران قطعى و يقينى نيست و با اختلاف زمان و مكان و براى مردم مناطق مختلف و گاهى براى يك شخص در دو زمان اختلاف پيدا مىكند ، و هرگاه بتجربه حكمى براى يك فرد ثابت شده باشد نميتواند آن حكمرا براى ديگرى كه تجربه ننموده ثابت كند .
به اين جهت نسبت به احكام بسيارى از تجربهها كشف خلاف مىشود و سنديت آن احكام با تجربهء مخالف از ميان ميرود .
( 881 ) مجربات مطلق : مجرب مطلق آن است كه خاصيت ماهيتى در همهء حالات ماهيت و در همهء اماكن و با همهء شرايط و اوصاف و با همهء مقارنات كه در آن خاصيت ممكن است دخالت داشته باشند بتجربه رسيده باشد . اين حكم براى تجربهكننده يا براى همهء مردم نسبت بهمهء افراد موضوع عموميت و كليت دارد .
( 882 ) مجربات مقيّد ، در صورتى حاصل مىشود كه ماهيتى را در مكان معينى يا با صفت و حالت مخصوصى مورد آزمايش قرار داده باشند در اين صورت حكم نسبت به همان حالت يا صفت خاص عموميت دارد و نسبت بطبقات و اصناف ديگر آن ماهيت عموميت نخواهد داشت مثل آنكه اگر مردم سرزمين معين يا نژاد مخصوصى را مورد آزمايش قرار داده و خاصيت معينى در آنها يافته باشيم اين خاصيت نسبت بمردم آن سرزمين يا آن نژاد خاص عموميت داشته و شامل ساير نژادها و مردم مكانهاى ديگر نميشود .
اقسام مذكور را بايد در نظر گرفته و مورد دقت كامل قرار داد تا درجهء اعتبار هرتجربهاى از تجربههاى علماء و مكتشفين معلوم گردد .
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 572
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص٥٧٢