مشاركت حد و برهان
( 126 ) وجه اينكه اين گونه معرّفها را حد كامل برهان و مبدأ برهان و نتيجهء برهان ميگويند آنست كه جزء دوم حدّ در برهان نيز حد وسط قرار داده مىشود . برهان وجود شيىء و حد معرّفش هردو در يك جزء شركت دارند . مثلا ميگوئيم فلانى ارادهء انتقام دارد و هركس ارادهء انتقام داشته باشد خونش در جوشش است . نتيجه ميدهد كه خون فلانى در جوشش است . يا آنكه در مثال دوم . ميگوئيم نور ماه زائل شده است و هرگاه نور ماه زائل شود زمين بين ماه و خورشيد فاصله شده است . نتيجه ميدهد كه اكنون زمين بين ماه و خورشيد فاصله شده است . ارادهء انتقام در مثال اول و زائل شدن نور ماه در مثال دوم بين حد و برهان مشترك است زيرا در برهان حد وسط واقع شده و جزء حد نيز قرار دارد .
مصنف كتاب ما ( در آخر مبحث برهان ) مشاركت حد و برهان را توضيح داده و در آنجا گفته است علت در صورتى در جواب ما هو مىآيد كه علت بالذات باشد . خود او در مباحث علت و معلول كتاب اسفار « 1 » علت بالذات را چنين تفسير نموده كه به خودى خود مبدأ فعل و بالذات منشأ اثر باشد . يكى از اقسام علل فاعل است . فاعل بالذات آنست كه اقتضاء و منشائيت تأثير مشروط بضميمه شدن قيد و شرط خارجى نباشد . مانند آتش كه بخودىخود سوزنده است . بخلاف علت بالعرض
هامش
( 1 ) جلد اول ص 157 .