( 123 ) بعضى گمان كردهاند كه حد تنها از جنس و فصل فراهم مىشود و اين اشتباه از اينجهت براى آنها روى داده است كه بمركبات خارجيه توجه نيافتهاند .
ترتيب اجزا در حد لازم نيست
( 124 ) بعضى از نويسندگان كتب منطق رعايت ترتيب بين اجزا را شرط دانسته و گفتهاند جزء اعم بايد قبل از جزء اخص ذكر شود و بعضى ترتيب را شرط ندانستهاند .
آنها كه ميگويند بايستى اجزاء به ترتيب ذكر شود ميگويند تصور و معرفت اجزا بايستى مطابق با وضع طبيعت باشد و طبعا جزء عام بسيطتر است و بر خاص تقدم تجوهرى دارد و اگر ترتيب رعايت نشود تصور اجزاء بطور صحيح نشده است و تعريف حدى نيست و رسم خواهد بود .
آنهائيكه ميگويند ترتيب شرط صحت نيست و بهتر آنست كه ترتيب رعايت شود ميگويند مقصود از حد تصور اجزاء ماهيت است بهر كيفيتى كه حاصل شود .
( 124 / 2 ) تحقيق آنست كه ما نميتوانيم در اينباره قضاوت كنيم كه اگر اجزا با ترتيب ذكر نشود بحسب اصطلاح آن را حد نميگويند و رسم ميگويند . ليكن اينقدر مسلم است كه مقصود از حد و تحليل و تركيب اجزاء ماهيت صرف تصور اجزا نيست . بلكه رابطه و نسبت بين اجزا و اينكه اولين جزء بسيط در ماهيت كدام است و تركيب اول و دوم و سوم همهء اين خصوصيات در نظر است كه روشن گردد .