لازم بيّن آنست كه ثبوت محمول براى موضوع بديهى بوده و محتاج به حد وسط نباشد و بمحض تصور موضوع و محمول جزم بلزوم حاصل شود .
واسطه در اثبات در صورتى منتفى مىباشد كه واسطه در ثبوت وجود نداشته و محمول معلول بلاواسطه براى موضوع باشد زيرا واسطهء در اثبات از سه حال خارج نيست يا علت و يا معلول شىء است و يا امر ديگريكه هردو معلول يك علت ميباشند . و در جائى كه غير از خود موضوع علت ديگرى در كار نباشد نميتوانيم چيزى را بتوسط آثارش يا اثر ديگرى كه هردو بيك علت منتسب هستند براى موضوع خود ثابت كنيم زيرا ثبوت محمول براى موضوع خود كه بلاواسطه به آن نسبت دارد از نسبت داشتن به آثارش ضرورىتر است و نسبت معلول به علت از نسبت داشتن آن به امور ديگر جلىتر است به اين جهت حد وسطى فيما بين علت و معلولش در كار نيست تا بتوانيم محمول را براى موضوعيكه خود علت بلاواسطهء آن محمول است بتوسط آن واسطه ثابت كنيم .
لازم بيّن بر دو قسم است : بيّن اعم و بيّن اخص .
( 56 ) لازم بيّن اعم آنست كه با تصور طرفين جزم بلزوم ثبوت محمول براى موضوع حاصل شود . مثل تغير كه ذاتى عالم و معلول بلاواسطه و مقتضاى ذات آن است .
( 57 ) لازم بيّن اخص : آنست كه از تصور موضوع تصور محمول لازم آيد . مثل آنكه هرگاه عدد « دو » تصور شود تصور مىشود كه
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 170
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص١٧٠