در آمدند و گسترش اسلام در آن نواحى نسبت به دورهء پس از جنگ موته افزايش يافت .
اطلاعات : اطلاعات روميان دربارهء تحركات و مقاصد مسلمانان بسيار قوى بود . آنان براى انتقال اطلاعات مربوط به مسلمانان ، از نبطىهايى كه با مدينه رابطهء بازرگانى داشتند و نيز ديگر قبايل دوست خود استفاده مىكردند .
ديديم كه چگونه پادشاه غسان - كه با روميان هم پيمان بود - از ماجراى خشم پيامبر ( ص ) و مسلمانان عليه كعب - به خاطر تخلف از جنگ تبوك - آگاه گرديد ؛ و چگونه براى او نامه نوشت و به او پيشنهاد پيوستن به خود را كرد . حال كه روميان و هم پيمانان آنها قدرت آگاهى بر اين گونه قضاياى شخصى را داشتند ، به طور قطع قدرت آگاهى نسبت به قضاياى مهم ، بويژه قضاياى مؤثر در وضعيت نظامى آن دوره را نيز دارا بودند .
جاسوسان رومى در مدينه پراكنده بودند و حركات و سكنات مسلمانان را زير نظر گرفته به روم گزارش مىدادند .
مسلمانان نيز از تحركات نظامى و مقاصد روميان غافل نبودند . آنان موفق گشتند محل بسيج و جايگاههاى تمركز نيروهاى رومى و مقاصد آنان را مفصل و پيش از هنگام شناسايى كنند . كسب اين اطلاعات به آنان امكان بخشيد كه به سوى روم حركت كنند و پيش از آنكه خطرشان بزرگ شود و به مرزهاى اسلامى حمله كنند ، آنان را مورد تهاجم قرار دهند .
تلاشهاى مسلمانان و روميان براى دستيابى به اطلاعات بسيار ممتاز بود .
نظم و انظباط : استقبال مسلمانان از پيوستن به جيش العسرة و پذيرش داوطلبانهء دشوارىها نشان دهندهء ميزان انضباط آنان است .
انضباط پايهء نظاميگرى است و هيچ ارتشى ، هر چند برخوردار از نيرو و تجهيزات فراوان و كامل ، بدون داشتن انضباط كامل در هيچ نبردى پيروز نخواهد شد . چنانچه ميان نظاميان و ديگران تفاوتى وجود داشته باشد ، در درجهء نخست انضباطى است كه نظاميان بدان پاى بندند .
فرمان بردارى مسلمانان از رسول خدا ( ص ) در طرد متخلفان ، دال بر انضباط كامل آنهاست . به راستى اين چه انضباطى است كه زن و فرزند متخلف ، آن هم در هنگامى كه به
الرسول القائد (شيوه فرماندهى پيامبر ص) (فارسى) — صفحة 349
مساهمون: محمود شيت خطاب الموصلي
ص٣٤٩