مواردى از غذا خوردن آنها جلوگيرى مىكنند . همهء اين كارها براى آن است كه سرباز بتواند بر شرايط دشوار احتمالى جنگ فايق آيد .
مشكلاتى كه جيش العسرة تحمل كرد ، چنانچه از تمرينهاى امروزى بسيار دشوارتر نباشد ، آسانتر نيست ؛ آنان مدينه را در فصل رسيدن ميوهها ترك گفتند ؛ در شدت گرماى تابستان ، مسافتى دراز و پرمشقت را در صحراى شبه جزيرهء عربستان پيمودند ؛ و براى زمانى دراز تشنگى را تحمل كردند .
عمر مىگويد : « در گرماى شديد به تبوك راه افتاديم ، ميان راه در منزلگاهى فرود آمديم در حالى كه از شدت تشنگى جان ما به لب رسيده بود و گمان مىكرديم كه گردنهايمان به زودى قطع خواهد شد ، تا آنجا كه مردم شتران خود را مىكشتند و از عصارهء شيردان آن مىنوشيدند و باقيماندهء آب را روى دلشان مىنهادند . »
هدف رسول خدا ( ص ) از تمرين سخت تبوك اين بود كه مسلمانان براى بر دوش گرفتن رسالت حمايت از آزادى تبليغ اسلام در بيرون از شبه جزيره عربستان و تشكيل دولتى پهناور آماده شوند . از آنجا كه اين غزوه آخرين غزوههاى پيامبر ( ص ) بود ، آن حضرت پيش از پيوستن به خداى متعال ، بايد از كارايى سربازان خويش مطمئن مىگشت .
حركت شبانه : مسلمانان براى رهايى از گرماى شديد ، بيشتر مسافت مدينه - تبوك را شبانه پيمودند . حركت شبانه در موسم گرما ، بويژه در صحرا ، بسيار ضرورى است ، و اين اصلى است كه به وسيلهء ارتشهاى امروزى به كار گرفته مىشود .
روحيهء معنوى : غزوهء تبوك را مىتوان نبرد معنويات شمرد نه رزم ميدانى . مسلمانان موفق به درگيرى با روميان نشدند . زيرا پس از دريافت اطلاعات موثق دربارهء نيروى مادى و معنوى مسلمانان از منطقهء تمركزشان در تبوك عقب نشينى كرده بودند . با وجود اين مسلمانان در اين جنگ از نظر معنوى بر روميان پيروز گشتند كه اهميت آن كمتر از پيروزى نظامى نيست .
شكست معنوى روميان در غزوهء تبوك منجر به اين شد كه قبايل فرمانبردارشان اعتماد به پشتيبانى آنها را بىفايده ببينند و ناچار شوند كه براى تأمين امنيت و آرامش خود با قدرت اسلامى هم پيمان گردند . از اين رو با مسلمانان از در آشتى و دوستى
الرسول القائد (شيوه فرماندهى پيامبر ص) (فارسى) — صفحة 348
مساهمون: محمود شيت خطاب الموصلي
ص٣٤٨