روحيه :
الف - روحيهء مشركان از همان نخستين روزهاى بسيج نيرو ضعيف بود . نيرومندترين و شجاعترين قبايل و نيز بيشترين خردمندان از شركت در جنگ سرباز زدند . مالك بن عوف ، فرماندهء مشركان ، براى جلوگيرى از فرار نيروهاى زير فرمان خود ناچار شد زنان ، كودكان و اموال را با رزمندگان همراه سازد تا اگر انگيزهء ديگرى براى دفاع نداشته باشند ، دست كم از زنان و كودكان و اموال خود دفاع كنند .
قبايلى كه براى جنگ بسيج شده بودند ، دستخوش ترديد شدند ، در نتيجه مالك آنان را تهديد كرد كه اگر فرمان او را نپذيرند و از او پيروى نكنند ، خودكشى خواهد كرد .
ب - روحيهء مسلمانان تا سر حد غرور بالا بود ، بطورى كه روز حركت به حنين گفتند :
« امروز از كمى تعدادمان شكست نخواهيم خورد . » اين غرور موجب گرديد كه در دور نخست جنگ با وجود زيادى شمار خود شكست بخورند . چنانچه ثبات و پايدارى رسول خدا ( ص ) نبود ، اگر نگوييم همهء مسلمانان ، بيشتر آنان نابود مىشدند .
خداى متعال مىفرمايد :
« لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ . »
« 1 »
قطعا خداوند شما را در مواضع بسيارى يارى كرده است . و [ نيز ] در روز حنين ؛ آن هنگام كه شمار زيادتان شما را به شگفت آورده بود ولى به هيچ وجه از شما دفع [ خطر ] نكرد ، و زمين با همهء فراخى بر شما تنگ گرديد ، سپس در حالى كه پشت [ به دشمن ] كرده بوديد برگشتيد .
اعتقاد :
الف - اعتقاد راسخ براى حصول پيروزى ، بيشترين تأثير را دارد . زيرا احساسات مردم را يكپارچه مىسازد و موجب مىشود با يكديگر همدلى كنند و در راستاى هدفى معين
هامش
( 1 ) - توبه ( 9 ) ، آيهء 25 .