عقبدار سپاه اسلامى ، براى جلوگيرى از تعقيب دشمن ، به يك جنگ تأخيرى اقدام كرد . در نتيجه بخش اعظم نيروهاى اسلام از خطر نابودى رهيدند . آنگاه مسلمانان در منطقهء گستردهاى پراكنده شدند و براى اينكه وانمود كنند نيروى زيادى به كمك آنها آمده است فريادهاى بلند سر مىدادند . بدين وسيله ، نيروهاى دشمن را از تعقيب سپاه اسلام بازداشتند و از وارد آمدن زيانهاى فراوان جلوگيرى كردند . عقبدار ، مأموريت خود را با موفقيت به پايان برد و با وجود آنكه عقب نشينى دشوارترين عمليات نظامى است - زيرا ممكن است به شكست تبديل شود و شكست مصيبتى است كه زيانهاى جبران ناپذيرى به شكست خوردگان وارد مىآورد - مسلمانان زيان اندكى ديدند . « 1 »
هنگام بازگشت سپاه اسلامى به مدينه مسلمانان در استقبال از آنها ، خاك بر سر و رويشان مىپاشيدند و مىگفتند : « اى گريزندگان ، آيا از جهاد در راه خدا گريختيد ؟ !
اما رسول خدا ( ص ) پاسخ داد : « اينان گريختگان نيستند ، بلكه ان شاء الله حمله كنندگانند » .
زيانهاى طرفين :
الف - مسلمانان : دوازده شهيد ( ر . ك : پيوست « ى » )
ب - روميان و مشركان : زيانهاى آنان چند برابر مسلمانان بود و به همين دليل هم اقدام به تعقيب و نابود سازى همه مسلمانان نكردند .
نتيجه
نبرد موته ، يك عمليات شناسايى بود كه مسلمانان براى شناخت كارآيى و شيوههاى جنگى سپاه روم و هم پيمانانش از آن بهره فراوان برده در جنگهاى دورههاى بعد ، عليه خود آنان به كار گرفتند . خسارت اندك مسلمانان در كنار فوايد نظامىاى كه از جنگ با روميان حاصل شد بسيار ناچيز است . آنان موفق گرديدند كارآيى شيوههاى جنگى ، سازماندهى و تجهيزات روميان و متحدانشان را بشناسند كه آثار آن در جنگهاى بعدى
هامش
( 1 ) - نكته شايان ذكر اين كه فرماندهان آلمانى نقشهء اين عقب نشينى خالد را مطالعه كرده و در اين باره مطالعات مفصلى دارند كه در رأس آنها تحقيق مولتكه و شليفنneffeilhSاست .