تاكتيك جديد : مسلمانان براى دفاع از مدينه از حفر خندق استفاده كردند ، و اين روش براى نخستين بار بود كه در تاريخ عرب وارد مىشد .
فرماندهء لايق و با نبوغ كسى است كه از شيوهها و سلاحهاى جديد استفاده كند . پس از به كارگيرى شيوهء صف در جنگ بدر - چنان كه ديديم - خندق دومين شيوهاى بود كه از سوى رسول خدا ( ص ) به كار گرفته شد .
رسول خدا ( ص ) ايدهء كندن خندق را از سلمان فارسى گرفت و براى تشويق ايدههاى سودمند و ستايش كسانى كه در راستاى مصالح همگانى تلاش مىكنند و نيز زدودن تعصبهاى جاهلى دربارهء سلمان فرمود : « سلمان از ما اهل بيت است . »
خدعه در جنگ : تأثير شايعات نعيم بن مسعود در ايجاد تفرقه ميان احزاب را ديديم .
روشن است كه تنها راه پيروزى هر نيروى جنگى ، وحدت كلمه است ، و ثمرهء تفرقه چيزى جز شكست و ناكامى نيست .
در جنگهاى امروزى ، به منظور پراكندن صفوف و آشفتن افكار ، بر شايعه پراكنى تكيه مىگردد . شايعه پراكنى از مهمترين بخشهاى ركن دوم تشكيلات ارتشهاست و در جنگ روانى از كار آمدترين شيوههاى تهاجم به شمار مىرود .
هر اندازه كه شايعات در صفوف احزاب كارگر بود ، در صفوف مسلمانان بىتأثير بود .
گر چه منافقان براى تضعيف روحيهء مسلمانان دست به شايعه پراكنى زدند ، اما تلاش آنان با ناكامى روبهرو گرديد .
هنگامى كه رسول خدا ( ص ) گروهى از مسلمانان را براى تحقيق دربارهء پيمان شكنى بنى قريظه به سوى آنان فرستاد ، اينان پس از يقين از صحت پيمان شكنى بنى قريظه ، خبر را به صورت رمزى به آن حضرت گزارش دادند تا اطرافيان وى متوجه نشوند و روحيهء مسلمانان تضعيف نگردد .
مسلمانان در چهارده قرن پيش از اين ، با تأثيرات روانى شايعه آشنايى داشتند .
در دست داشتن ابتكار عمل « 1 » : غزوهء خندق ، پس از جنگ بزرگ بدر ، دومين نبرد
هامش
( 1 ) - ابتكار عمل تعبيرى است كه مفهوم نظامى آن بر « سبقت در عمل به منظور مجبور ساختن دشمن به تغيير نقشه و حفظ اين سبقت تا پايان عمليات » اطلاق مىگردد .