كم ده ميل تعقيب مىكردند ، بر آنها زيان سنگينى وارد مىآمد و نتيجهء جنگ [ كاملا ] به سود سپاه اسلامى پايان مىيافت :
ج - شيوهء جنگ : جنگ ميان طرفين به شيوهء صف انجام گرديد ؛ و مشركان بدين وسيله توانستند ، تسلط بر ميدان جنگ را بهتر از شيوهء جنگ و گريز حفظ كنند .
مسايل تداركاتى
الف - تداركات و نقليه : مشركان از نظر تداركات ، آذوقه ، تسليحات و نقليهء نيروهايشان نسبت به مسلمانان از برترى محسوسى برخوردار بودند و اين امر در پايان يافتن جنگ به سود آنها تأثير بسزايى داشت .
ب - خاكسپارى جنازهها : مشركان كشتههاى خود را به خاك سپردند و شهيدان اسلام را رها كردند . تازه به اين هم بسنده نكرده آنان را به زشتترين گونهاى مثله كردند .
هند ، دختر عتبه و زنان همراهش به جان شهيدان افتاده آنان را مثله مىكردند و گوش و دماغشان را مىبريدند . . .
احد در تاريخ :
گر چه اجماع مورخان نتيجهء جنگ احد را پيروزى مشركان بر مسلمانان مىشمرند ، اما حقايق نظامى با اين نتيجهگيرى موافق نيست .
پس از آنكه سپاه اسلام از همه سو به محاصرهء مشركان در آمد ، براى اينان امكان نابود سازى يكجاى مسلمانان وجود داشت . با اين حال ، حضرت محمد ( ص ) موفق گرديد ، راهش را از ميان نيروهاى محاصره كننده باز كند و نود درصد نيروهايش را از نيستى حتمى برهاند .
ناكامى مشركان در نابودى مسلمانانى كه در محاصرهء كامل نيروى برتر آنها قرار گرفته بودند ، يك شكست به شمار مىرود . در حالى كه رهيدن مسلمانان از محاصرهء دشمن ، آن هم تنها با دادن ده درصد تلفات از نيروى اندكشان ، يك پيروزى محسوب مىگردد .
علاوه بر آنكه مسلمانان از نيستى حتمى رهايى يافتند ، توانستند منافقانى را كه در ميان صفوف آنها حضور داشتند شناسايى كنند و اين امر به آنها فرصت داد كه پس از