اگر فرماندهى ابو سفيان از اندك كفايتى برخوردار مىبود ، پس از آنكه مسلمانان به محاصرهء كامل در آمدند مىتوانست بسيارى از آنها را بكشد .
اما فرماندهى رسول خدا ( ص ) به خوبى در اين جنگ درخشيد . آن حضرت با انتخاب يك محل مناسب براى جنگ ، قريش را مجبور ساخت كه در آنجا بجنگد . طرح و نقشهء جنگ را تنظيم كرد و براى پشتيبانى از مسلمانان مواضعى براى تير اندازان در نظر گرفت و سپس يك نيروى دفاعى كامل را زير نظر يك فرماندهء مسؤول به مواضع فوق اختصاص داد .
همهء اينها با وجود اهميتى كه دارد نسبت به ظهور نبوغ فرماندهى آن حضرت ( ص ) در اثناى مرحلهء دوم جنگ احد ناچيز بود . در اين مرحله مشركان كه پنج برابر مسلمانان بودند ، نيروى اندكشان را به حلقهء محاصره انداختند . اين در حالى بود كه پس از شنيدن خبر كشته شدن پيامبر خدا ( ص ) روحيهء بسيارى از آنها خرد شده بود و به بلندىهاى احد ، دور از ميدان نبرد پناه برده بودند . تنها گروه اندكى از نيروهاى اسلامى همراه رسول خدا ( ص ) باقى مانده در برابر شدت حملههاى قريش ، كه در اوج قدرت و قلهء پيروزى قرار داشتند ، دفاع مىكردند .
رسول خدا ( ص ) موفق گرديد - در وضعيتى كه كار مسلمانان به غايت دشوار و كار قريش قرين موفقيت بود - بر اوضاع نوميد كنندهء جنگ مسلط شود ؛ با كمك مسلمانان باقيمانده حلقهء محاصرهء دشمن را بشكند و موضعى مشرف به ميدان نبرد را به اشغال درآورد . آن حضرت باقيماندهء نيروهايش را تجديد سازمان كرد و روحيه و نيرو و قدرتشان را دوباره باز گردانيد و با اين نيرو جلو پاتكهاى سنگين مشركان را سد كرد و شكست را به پيروزى مبدل ساخت و در حالى كه نابودى مسلمانان حتمى به نظر مىرسيد مشركان را مجبور ساخت كه از نابودى مسلمانان دست بردارند و بناچار ميدان نبرد را ترك بگويند .
آن حضرت به اين هم بسنده نكرد و روز دوم پس از جنگ براى تعقيب نيروهاى شرك بيرون آمد ؛ و آنان را ناچار ساخت كه به جاى حملهء دوباره به مسلمانان به حيلهگرى متوسل شوند و اطلاعات دروغين بفرستند . رسول خدا ( ص ) به اين تهديد
الرسول القائد (شيوه فرماندهى پيامبر ص) (فارسى) — صفحة 176
مساهمون: محمود شيت خطاب الموصلي
ص١٧٦