در جنگ بدر مسلمانان با شيوهء صف مىجنگيدند در حالى كه جنگ مشركان به شيوهء جنگ و گريز بود . در اينجا لازم است ، براى شناخت مهمترين عامل پيروزى مسلمانان ، تفاوت اين دو شيوه را بيان كنيم .
شيوهء جنگ و گريز چنين است كه پيكار گران اعم از تيراندازان ، شمشير زنان و نيزهداران ، پيادگان و سوارهها ، يكباره و با تمام قدرت به دشمن حمله مىكنند . اگر دشمن در مقابل تهاجم آنها از خودش پايدارى نشان دهد يا خود احساس ضعف كنند ، عقب مىنشينند و پس از تجديد سازمان ، دوباره حمله مىكنند و آنقدر كار حمله و عقب نشينى را ادامه مىدهند تا به پيروزى برسند يا شكست بخورند .
اما جنگ به شيوهء صف چنين است كه پيكارگران با توجه به تعدادشان در دو يا سه صف و يا بيشتر سازماندهى مىشوند . به منظور جلوگيرى از تهاجم سواران دشمن ، صف اول از نيزهداران تشكيل مىگردد و به منظور جلوگيرى از تهاجم ديگر نيروهاى دشمن ، تير اندازان در صفهاى بعدى قرار مىگيرند .
همهء صفها گوش به فرمان فرماندهء خود در جايگاههاى خود ثابت مىمانند تا اينكه از شدت جنگ و گريز دشمن كاسته شود . . . پس از آن ، صفها يكى پس از ديگرى پيشروى به سوى دشمن را آغاز مىكنند .
از گفتار فوق روشن مىشود كه شيوهء صف نسبت به شيوهء جنگ و گريز پيشرفتهتر بود . به اين ترتيب كه نيروها را در عمق سازمان مىداد و فرمانده هميشه يك نيروى احتياطى در اختيار داشت كه در موارد پيش بينى نشده ، مثل جلوگيرى از تهاجم دشمن ، اجراى كمين و پشتيبانى از جناحهايى كه از سوى سواران و پيادگان دشمن تهديد مىشد وارد عمل مىكرد ؛ و در هنگام مقتضى براى دستيابى به پيروزى از صفهاى احتياطى بجاى مانده بهره مىجست .
شيوهء صف به فرمانده اجازه مىداد كه نيروها را بطور كامل كنترل كند و نيروى احتياطى نيز در اختيار داشته باشد . اين شيوه براى تهاجم و دفاع بطور همزمان كاربرد داشت . در حالى كه در شيوهء جنگ و گريز فرمانده بر نيروهاى زير فرمان خود تسلط كامل نداشت و براى حوادث پيشبينى نشده نيروى احتياطى در اختيار او نبود .
الرسول القائد (شيوه فرماندهى پيامبر ص) (فارسى) — صفحة 121
مساهمون: محمود شيت خطاب الموصلي
ص١٢١