رسول خدا ( ص ) همانطور كه با اصول جنگ آشنا بود ، ماهيت جنگ هجومى و دفاعى را نيز نيك مىدانست . به وقت مقتضى به دفاع مىپرداخت يا شيوهء هجومى در پيش مىگرفت و آنگاه كه بيم خطر هجوم دشمن و ستمگرى و زيانرسانى او زايل مىشد ، از هر نوع جنگى خود را بىنياز مىديد .
در هنگام ضعف قدرت و كمبود امكانات ، شيوهء دفاعى را به كار مىبست . مبارزه ايشان در مكه و در آغاز دعوت ، به طور كامل دفاعى بود و در اثر آزار و اذيت مكيان ناچار به هجرت گرديد و با وجود اين پاسخ همهء آن بديها را به نيكى داد ، اما در مدينه بنا بر هجوم بود ، مگر در چند مورد كه حالت دفاعى به خود گرفت .
پس از كامل ساختن نيروهاى سپاه اسلام و تقويت امكانات آنان هجوم را آغاز فرمود ، زيرا بر اين باور بود كه سودمندتر است . پيش از جنگ بدر ، كه نبردى هجومى - دفاعى به شمار مىرود ، سريههاى چندى را اعزام داشت و چندين غزوه انجام داد ، و عمليات هجومى گوناگونى را به اجرا درآورد ، از جمله سدكنندگان راه انقلاب را به قتل رساند ، متجاوزان را به سرعت سركوب كرد ، با قبايل مجاور همپيمان شد و نيروهاى خويش را در مقابل نقاط استراتژيك دشمن متمركز ساخت . هنگامى كه جنگ احد بر ايشان تحميل گشت ، ناچار شد كه به طور موقت موضع دفاعى بگيرد . در غزوهء حمراء الاسد ، دفاع تبديل به هجوم گرديد و در اين جنگ ، قدرت هجومى سپاه اسلام به دشمن نشان داده شد و پيروزى جنگ احد از دشمن بازستانده شد . تا هنگام غزوهء خندق تعرض و پيشروى ادامه داشت . پس از آنكه پيامبر خدا از اين جنگ تحميلى پيروز بيرون آمد ، دوران جنگهاى هجومى فرا رسيد و آن حضرت اعلام فرمود : « اينك ما با آنان مىجنگيم و آنان با ما نمىجنگند . ما به سويشان حركت مىكنيم » .
2 - 3 . جنگ پيشگيرانه
رسول خدا ( ص ) با توجه به كمى نيروهاى رزمنده و امكانات جنگى سپاه خودى بنياد جنگ پيشگيرانه را پىريزى كرد . شمار جنگجويان در نخستين سريه سى تن بود كه در نبرد بدر به 313 رزمنده و دو اسب رسيد . آن حضرت پيش از آنكه دشمن از جا بجنبد با هجوم سريع او را غافلگير مىكرد .