10 . جنگهاى عربها بر ضد ساسانيان
عربها با دولتهاى بزرگ همجوار خود نيز مىجنگيدند . مرزها را مورد تاخت و تاز قرار داده ، اموال را به تاراج مىبردند . آن دولتها نيز در مقابلِ مهاجمان واكنش نشان داده ، متجاوزان را با قدرت سركوب مىكردند .
در دوران پيش از ظهور اسلام ، ساسانيان بر بخشى از نواحى جزيرة العرب مثل سرزمين يمن و بحرين و ديگر بخشهاى شرقى شبه جزيره تسلط داشتند . آنان با عربها همسايه بودند و به حكم همسايگى از داد و ستد با برخى از آنها ناگزير بودند . هر كدام از طرفين مىكوشيد تا از راههاى آشتىجويانه يا خصمانه ، طرف مقابل را از تجاوز باز دارد . ساسانيان در برابر اعراب سياستهاى چندى اتخاذ كرده بودند كه مهمترينشان اينهاست : راضى نگه داشتن اعضاى قبايل ، بستن پيمانهاى دوستى با آنان ، تقويت مرزها و ساخت دژها و باروبندى شهرها . آنان در رودخانهها و درياها چندين بندر ساختند و براى جلوگيرى از حملهء مهاجمان در آنها كشتى مستقر ساختند . همچنين در طول مرزها پايگاههاى دفاعى ساختند كه مأموريت آنها حفاظت از خودشان و دفع خطر قبايل مهاجم بود . علاوه بر اين از ميان خود عربها ، واحدهاى دفاعى تشكيل دادند تا در مقابل اجرتى كه رؤساى آنها از ساسانيان دريافت مىداشتند ، به حفاظت از مرزها اقدام كنند . همچنان كه ساسانيها برخى از عربها را به جاهاى دوردست اعزام نمودند و در پايگاههاى نظامى مرزى انبارهاى سلاح و آزوقه بنا كردند ، شايان ذكر است كه ساسانيها در جنگهايشان ، عربها را به خدمت مىگرفتند .
پس از آنكه عربها از ستم ساسانيان و تحميل شرايط آنان به ستوه آمدند ، « اذينه » پادشاه تدمر قيام كرد و رودرروى شاپور اول ايستاد و با او جنگيد و بر وى پيروز شد ، ولى جانشينان شاپور عربها را شكست دادند ، بويژه در روزگار شاپور ذوالاكتاف كه بعدها با آنان مصالحه كرد .
جنگهاى عربها عليه ساسانيان نشان مىدهد كه آنها رياست يك تن را نمىپذيرفتند ، زيرا هر قبيله رئيسى داشت كه تحت هيچ شرايطى از منصب خود دست نمىكشيد . پراكندگى و اختلاف خوى عرب است . اتحاد قبايل با يكديگر امكانپذير نبود . هر قبيلهاى به تنهايى از خود دفاع مىكرد و ميان قبايل گوناگون حسد ، دشمنى و كينهورزى حكمفرما بود . همين امر موجب شد كه برخى از قبايل همراه ساسانيها عليه ديگر قبايل بجنگند و همهء جنگهايى كه ميان اعراب و دشمنانشان روى مىداد ، از عوامل ياد شده تأثير مىپذيرفت .