نظامى شبانه و سواران و اسبان و امثال آن سخن گفته است . مسعودى از مورخان اصيل جغرافياى تاريخى غزوهها به شمار مىرود و نوشتههاى او مورد اعتماد است ، ولى بيشتر كتابهاى او همچنان مفقود است . كتاب آثار البلاد و اخبار العباد قزوينى كه در آن از جغرافياى تاريخى و مسايل مربوط به آن بحث مىكند و به توصيف شهرها و ساكنان آنها مىپردازد .
پس از كتابهاى ياد شده مقدمهء ابن خلدون و صبح الاعشى قلقشندى قرار دارند كه اخبار جغرافياى تاريخى ارزشمندى را دربارهء بخشهاى گوناگون سرزمين عرب ، بويژه مصر و سوريه در خود جاى دادهاند .
كتابخانههايى نيز انباشته از كتابهايى است كه به زبانهاى عربى و غير عربى در زمينههاى نظامى و غير نظامى نگاشته شده است و همه آنها جنگهاى پيامبر ( ص ) با دشمنانش و سيرهء آن حضرت را روايت كردهاند كه مهمترينشان اينهايند : الرسول القائد نوشته سرلشكر شيت خطاب ، الرسول العربى و فن الحرب نوشته ژنرال مصطفى طلاس ، العبقرية العسكرية نوشته سرهنگ دوم فرج ، على هامش السيرة نوشتهء طه حسين ، حياة محمد اثر محمدحسين هيكل ، العبقرية الاسلامية تأليف عقاد ، الانوار المحمدية نوشته نبهانى .
از كتابهاى غير عربى ترجمه شده كه در اين موضوع بحث مىكنند مىتوان اينها را نام برد :
محمد فى مكة - فى المدينة اثر مونتگمرى وات ، محمد رسول الله نوشته دينيه ، الأبطال اثر توماس كارلايل ، المائة الاوائل نوشته مايكل هارت و . . . .
بيشتر كتابهاى ياد شده يا تنها به جنبه نظامى پرداختهاند ، يا جنبه نظامى و بخش بسيار اندكى از جنبه ادارى و سازمانى را مورد بحث قرار دادهاند و يا به اخلاق و بخشى از سيرهء پيامبر خدا ( ص ) پرداختهاند .
از آنجا كه سازمان نظامى همهء جنبههاى ياد شده را در بر مىگيرد ضرورى است كه جنبههاى گوناگون آن به طور كامل و يك جا مورد بحث قرار گيرد . با انجام چنين بحث مهم و فراگيرى است كه موضوع ، اهميت خود را نشان مىدهد و راز پيروزيهاى رسول خدا ( ص ) و جانشينان آن حضرت را در اين نبردهاى سرنوشتساز آشكار مىسازد .
براى انجام اين پژوهش از آراى نويسندگان و پژوهشگران پيشاهنگ و پيشگام تاريخ و سيرهنويسان و مغازىنگاران بزرگ استمداد گرديده است . گرچه درجه اهميت آنان به نسبت
آيين نبرد در عصر پيامبر ( ص ) ( فارسي ) — صفحة 34
مساهمون: ضاهر وتر
ص٣٤