( جزء اول - بخش دوم ) ؛ الشمائل ترمذى ؛ دلائل النبوة فريابى ، صفة النبى ( ص ) ابوعلى انصارى ؛ الشفاء قاضى عياض ؛ الخصائص الكبرى سيوطى ؛ المواهب اللدنّيّة قسطلانى ؛ تاريخ الاسلام ذهبى ( جزء اول ) ؛ زاد المعاد ( جزءهاى اول و دوم ) و الفروسية المحمدية ابن قيم جوزى .
كتابهاى تراجم احوال نيز نسبت به اين موضوع بىتفاوت نماندهاند و در بسيارى از موارد ، سرشار از اخبار دقيق در بارهء فرماندهان نبردها و غزوهها و صحابهاند كه اركان سپاه اسلام بودند . كتابهاى برتر تراجم اينهايند : المسجر ابن حبيب ؛ الاستيعاب فى معرفة الاصحاب ابن عبدالبر ، اسدالغابة فى معرفة الصحابة ابن اثير جزرى ؛ الاصابة فى تمييز الصّحابة ابن حجر .
از آنجا كه فتوحات اسلامى در عصر پيامبر ( ص ) سازمان يافت و برنامهريزى شد و ابعاد گوناگون آن مشخص گرديد ، درك آن براى پژوهشگران دورههاى بعد آسان شد . كتابهاى جغرافيايى و تاريخى مربوط به شبه جزيره عربستان نيز فتوحات ارتش اسلامى را در دو سطح داخلى و خارجى ترسيم كردهاند ؛ همانطور كه حركت از مدينه منوره به دمشق ، بغداد و مداين و رسيدن به هند از سوى شرق ، و اسكندريه ، قسطنطنيه ، طرابلس ، تونس و سيسيل از سوى غرب در دورههاى بعدى را نيز ترسيم نمودهاند . از شاخصترين اين كتابها مىتوان به عناوين زير اشاره كرد : المسالك والممالك ابن خرداذبه ( فصول سوم ، چهارم ، پنجم و ششم ) و الاعلاق النفسية ابن رسته ( فصل هشتم ) كه دربارهء مكه ، مدينه ، حرمين و سرزمينهاى عربى جنوبى سخن گفته است . كتاب البلدان ابن فقيه ( فصل دهم و يازدهم ) كه در آنها از مكه و اسكندريه سخن رفته است . كتاب البلدان يعقوبى ( فصل هفدهم و هجدهم ) . يعقوبى در اين كتاب ، بغداد و اهميت تاريخى و چگونگى تأسيس آن و نيز سرزمين مغرب را توصيف مىكند .
صور الاقاليم بلخى ، نخستين كتاب جغرافيايى تأليف شده در اسلام است . المسالك والممالك اصطخرى ، نخستين كتابى است كه به توصيف جهان اسلام پرداخته است . المسالك والممالك ابن حوقل ( فصل سوم و بيست و چهارم ) كه در آن نقشههاى مصر ، سرزمين شام ، عراق و شبه جزيرهء عربستان روشن گرديده و از اوضاع اقتصادى و اجتماعى ليبى سخن به ميان آمده است .
احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم مَقدِسى ( فصول دوم و سىام و سى و چهارم ) ، كه در آن شهرهاى شام و فلسطين توصيف شده است . التنبيه والاشراف مسعودى ( فصل سى و هفتم ) كه در آن در بارهء اخبار پيامبر اكرم ( ص ) و غزوهها و سريههاى آن حضرت و نيز دستهها و واحدهاى
آيين نبرد در عصر پيامبر ( ص ) ( فارسي ) — صفحة 33
مساهمون: ضاهر وتر
ص٣٣