سخن پايانى
تشكيلات اسلامى پس از هجرت رسول خدا ( ص ) به مدينه رشد تدريجى خود را آغاز كرد .
پيامبر آن شهر را پايگاهى براى اداره امور مسلمانان و نيز ترسيم طرحهاى دعوت اسلامى برگزيد . گاه اسباب و عللى زودگذر موجب مىشد كه آن حضرت تدابيرى براى حل امور اضطرارى اتخاذ كند ، ولى اين تدابير چنان حكيمانه انديشيده شده بود كه هستهء نخستين تشكيلات گستردهء اسلامى و پايههاى محكم اصلاح انسانى را تشكيل دادند .
در سايهء اين تدابير ، مدينه از شهرى كه قبايل در حال نزاع در آن مىزيستند بيرون آمد و به مكان و موطنى امن تبديل گشت كه مهاجران را از هر قبيله و نژادى پذيرا بود . مفهوم وطن به عنوان جايى كه ساكنان آن از حقوقى برخوردارند و به انجام وظايفى ملزم هستند و بدون رعايت حسب و نسب با آنان با مساوات برخورد مىشود ، براى نخستين بار در آن شهر مصداق يافت .
به اين ترتيب رسول خدا ( ص ) موفق شد حكومتى داراى احترام و عزتمند تشكيل دهد كه همگان به چشم رهبر و فرمانده به او بنگرند و از سلطه رهبران متفرق بيرون آمده ، تنها از فرامين او اطاعت كنند .
رسول خدا ( ص ) در پرتو انديشهء تابناك و عقل كامل دريافت كه پايدارى حكومتى كه در مرحله نخست براى مدينه و در مرحله دوم براى جهان پىريزى مىكند ، تنها در سايهء نيرويى