23 - 1 . آرايش جنگى
آرايش جنگى عبارت است از تجمع و گسترش نيروها در روى زمين در قالب يك يا چند صفِ با فاصله از هم .
ساختار آرايش جنگ ، شكل و عمق آن به اين عوامل بستگى دارد : نوع نبرد ، قدرت و تواناييهاى رزمى دشمن ، ميزان و امكانات نيروهاى خودى ، نوع سلاح مورد استفاده و شكل زمين .
هدف آرايش جنگى ، وارد آوردن ضربهء اصلى به دشمن ، كسب آزادى مانور ، فراهم آوردن امكان همكارى ميان يگانها ، جلوگيرى از ضربههاى دشمن و كاهش خسارات است .
اعراب پيش از اسلام شيوهء « كرّ و فرّ » را در جنگ مورد استفاده قرار مىدادند ، ولى رسول خدا ( ص ) نظام صف را ابتكار كرد و آن عبارت بود از صفهاى منظم شده در عمق كه در دورههاى بعد بويژه در جنگ دوم جهانى به كار گرفته شد .
آرايش نيروها در يك يا چند صف انجام مىگشت .
رسول خدا ( ص ) در جنگ بدر نيروها را در دو صف آراست . در صف اول تيراندازان و در صف دوم نيزهداران و پيادهها را مستقر كرد و عقبدار سپاه را در پشت آن دو صف قرار داد .
بعداً اين آرايش تغيير يافت و به شكل صف اول ، قلب ، ميمنه ، ميسره و سواره درآمد .
هنگامى كه آرايش جنگى در دو صف صورت مىگرفت ، بخشى از سواره نظام در صف دوم ، و عقبدار در پشت سوارهنظام يا پشت صف دوم قرار مىگرفت . عقبدار اغلب از زنان ، مواد تداركاتى ، نگهبانان ، مقر فرماندهى ، جايگاه نماز ، غذا و لوازم آشپزى تشكيل مىشد . در آرايش جنگى ، فرمانده در قلب و در صف اول بود و مقر ديدهبانىاش در يك مكان بلند قرار داشت كه با نظارت بر كار رزمندگان ، ميدان نبرد را اداره مىكرد و روند تحولات آن را زير نظر مىگرفت ، چنانكه رسول خدا ( ص ) در فرماندهى دو غزوهء بدر و احد از همين شيوه استفاده كرد .
24 - 1 . جنگ دژها
رسول خدا در جنگ دژها [ و تصرف آنها ] شيوهء محاصره را به كار مىبست ، و از شيوهء هجوم جز در خيبر و طايف استفاده نكرد ، زيرا اين شيوه كشته و مجروح بسيارى را بر نيروى مهاجم