باشند يا كتاب و چون رسوم اين دربارها را سرمشق خود قرار داده بودند ، بيشتر اين دبيران را در دربار مراكش به كار گرفتند .
لشكر مهمترين وسيلهء اعتلاى دولت مرابطين و نخستين پايههاى قدرت آن بود . دولت مرابطين با وجود آنكه در تحت رايت دعوت دينى و اصلاحى عبد اللّه بن ياسين قرار داشت ، پيش از هر چيز يك دولت نظامى بود كه در مهد نبردهايى كه ميان لمتونه و قبايل متخاصم از بت پرست و جز آنان درگرفته بود پرورش يافته بود پيروزمند بيرون آمد و توانست سلطهء خود را در انحاء مغرب گسترش دهد و دولت بزرگ مرابطين را بر پاى دارد . اين بربرهاى صحرانشين از جرئت و شهامتى زايد الوصف بهره داشتند . مثلا ابو عبيد البكرى مورخ و جغرافيادان آن زمان جنگاورى لمتونيان را چنين وصف كرده است : « لمتونيان در كارزار چنان دلاورى و شوقى از خود نشان مىدادند كه كس به پاى آنان نمىرسيد .
بيشتر بر پشت اشتران گزيده مىجنگيدند تا بر اسبان . اما پياده جنگيدن را بر سواره جنگيدن ترجيح مىدادند . در نبردها صف در صف روى پاهايشان استوار مىايستادند . در دست جنگجويان صف نخستين نيزههاى دراز بود . در صف بعد مردانى بودند زوبينافكن و هر مردى را چند زوبين بود كه آنها را يكيك به سوى دشمن مىافكند و كمتر خطا مىكرد . مردى پيشاپيش صفوف بود كه علم بر دوش داشت ، چون علم مىايستاد جنگجويان نيز مىايستادند و چون علم را به سوى زمين فرود مىآورد همه مىنشستند . در پيكار از كوه هم استوارتر بودند . و چون كسى از برابرشان مىگريخت تعقيبش نمىكردند و خود مرگ را بر هزيمت ترجيح مىدادند . » « 1 » شيوههاى نبرد سپاهيان لمتونه بعدا تغيير كرد ولى اين شيوه را تا آن زمان كه اركان دولتشان استوار گرديد همچنان به كار مىداشتند . لشكر قوام حيات دولت مرابطين بود ، امير المسلمين خود سپهسالار اين لشكر بود . بنيانگذار دولت مرابطين يوسف بن تاشفين ، سپاهى مردى توانا بود ، از بزرگترين سرداران زمانش . در عصر اين قهرمان بزرگ بود كه لشكر مرابطين از حيث عدت و سلاح به صورت بزرگترين لشكرهاى آن زمان درآمد . نيروى اصلى اين لشكر سواره نظام بود كه
هامش
( 1 ) . ابو عبيد البكرى ، المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ( چاپ دسلان ) ص 166 .