مرابطين يا دبيران بودند و يا شاعران و يا قضاة . در غرب اندلس شورش « مريدين » پديد آمد و زعماى آن مردانى بودند چون ابن قسى و ابن المنذر و ابو بكر بن المنخل كه علاوه بر جنبههاى انقلابى از مواهب ادبى و شعرى نيز برخوردار بودند . در بخش وسطاى اندلس و در مشرق آن نيز زعماى شورش تقريبا همه از قضاة بودند .
در قرطبه زعيم انقلاب قاضى شهر ابو جعفر بن حمدين بود و در غرناطه قاضى شهر ابو الحسن على بن اضحى بود و در مالقه قاضى شهر ابن حسون و در بلنسيه قاضى شهر مروان بن عبد العزيز و در مرسيه قاضى شهر ابو جعفر الخشنى بود و چون او كشته شد يكى از اقطاب شعر و كتابت ابو جعفر عبد الرحمان بن طاهر به جاى او قرار گرفت و اين نكته خود درخور تأمل است . در توجيه اين پديده مىتوان گفت كه مرابطين در خلال فرمانروائيشان در اندلس توانستند - چنان كه اشارت رفت - بيشتر زعماى دربارى و نظامى پيشين را از ميان بردارند ولى نتوانستند زعماى فكرى و علمى را نابود سازند . بخصوص نتوانستند در اندلس به نفوذ فقها پايان دهند ، حتى نفوذ ايشان در سراسر دورهء فرمانروايى مرابطين بر دوام بود .
اما در باب نويسندگان و دبيران ، بايد گفت كه دولت لمتونه از آغاز كار دبيران اندلسى را به خدمت گرفت . مثلا دبير يوسف بن تاشفين حتى پيش از آنكه به اندلس رود ، يكى از مردم المريه بود به نام عبد الرحمان بن اسباط و چون او بمرد ابو بكر بن القصيره جايش را گرفت كه او نيز از ائمهء بلاغت در اندلس بود و چون يوسف درگذشت ابن القصيره سمت دبيرى پسرش على بن يوسف را يافت .
در دربار مراكش در عهد على بن يوسف در كنار ابن القصيره جمع ديگرى از تواناترين كتاب اندلس به كار پرداخته بودند ، چون ابو القاسم بن الجد و ابو بكر بن عبد العزيز البطليوسى معروف به ابن القبطرنه و ابن عبدون وزير سابق بنى الافطس و ابو عبد اللّه بن ابى الخصال و غير ايشان . و اين امرى طبيعى بود كه دولت لمتونه كه در مهد بدويت پرورش يافته بود ، در كارهاى مربوط به دبيرى ، بويژه پس از فتح اندلس اقطاب و بزرگان بلاغت را از ميان اندلسيان برگزيند . اين دبيران زبان دولت مرابطى در نزد مردم اندلس بودند كه به اسلوبهاى عالى كتابت عادت مىداشتند . از سوى ديگر مرابطين شنيده بودند كه امراى طوايف چسان ائمهء بلاغت و ترسل آن روزگار را در قصور خود گرد آورده بودند خواه در سلك وزراء
تاريخ دولت اسلامى در اندلس ( فارسي ) — صفحة 429
مساهمون: عبد المحمد آيتى
ص٤٢٩