از عياض بن موسى اليحصبى قاضى سبته است و نقش مؤثر او در حوادث سبته قاضى عياض يكى از بزرگترين فقها و علماى زمان خود بود . در جوانى به مسند قضاى سبته نشست و به پاكى و علم مشتهر گرديد . در سال 531 ه به قضاى غرناطه منصوب شد ولى بار ديگر او را به سبته بازگردانيدند . چون موحدين آشكار شدند قاضى به اطاعت ايشان گردن نهاد و در سال 540 ه در سلا به ديدار عبد المؤمن نائل آمد . و عبد المؤمن او را صلهاى كرامند داد . قاضى به سبته بازگرديد و همچنان بر مسند خويش استوار بماند « 1 » . ولى به عللى نامعلوم ناگهان عقيدهاش نسبت به موحدين دگرگون شد و بىدرنگ مردم شهر را به عصيان تحريض كرد ، آنان نيز والى موحدى خود يوسف بن مخلوف تينمللى را و هركه از موحدين با او بود كشتند . سپس قاضى عياض از دريا گذشت و به اندلس وارد شد و يحيى بن غانيهء مسوفى والى مرابطى اندلس را ديد و از او خواست از جانب خود به سبته والى گسيل دارد . يحيى بن غانيه نيز يحيى بن ابى بكر صحراوى كه بنابر همين روايت به اندلس رفته و به ابن غانيه پيوسته بود ، با او به سبته فرستاد . صحراوى به سبته آمد و زمام كارها به دست گرفت ، سپس قبيلهء برغواطه به او نامه نوشتند و از او براى قتال با عبد المؤمن يارى طلبيدند . صحراوى از سبته به ميان ايشان رفت قبايل برغواطه با او بيعت كردند و همه در زير پرچم او گرد آمدند . « 2 » اما البيذق پس از آنكه از كشته شدن ابن ميمون به دست صحراوى خبر مىدهد ، مىگويد كه صحراوى رهسپار جنوب شد ، خلاصه آنكه چون صحراوى از سبته بيرون آمد به طنجه رفت . در آنجا با والى طنجه يحيى بن تايشاى مرابطى ديدار كرد . يجيى بن تايشا در پس باروهاى بلند و استوار طنجه غنوده بود و همه گونه وسايل دفاع مهيا داشت . صحراوى از طنجه به سلا رفت . خياط پدر ماسى شورشگر در سلا بود . خياط با كسانى برضد موحدين عصيان كرده بود ولى از لمتونه نبود . ميان صحراوى و او تفاهم حاصل نگرديد ازاينرو پس از اندك زمانى برجست و او را بكشت . البيذق تاريخ همهء اين حوادث را در اوايل سال 543 ه / 1148 م ضبط مىكند . « 3 »
هامش
( 1 ) . ابن الخطيب ، الاحاطه ، مخطوط اسكوريال برگ 350 .
( 2 ) . روض القرطاس ، ص 124 . ابن خلدون ، ج 6 / ص 223
( 3 ) . المراكشى ، المعجب ص ، 111 .