اما شمايل او : ابن تومرت چنان كه در روايات وصف او آمده ، مردى بود ميانه بالا ، خوش اندام ، دندانهايى جدا از هم ، با سرى بزرگ ، رنگ پوستش قهوهاى بود . چشمانش فرو رفته با نگاهى تيز - بينى عقابى و عارضانى كم گوشت . خالى سياه بر كف دست راستش بود . « 1 »
چون المهدى بن تومرت چشم از جهان فروبست ياران نزديكش مدتى ديگران را از مرگ او آگاه نكردند . در اينجا روايات مختلف است . ابن القطان و به پيروى او ابن ابى زرع در روض القرطاس مىگويند كه اين كتمان سه سال يعنى تا سال 527 ه به درازا كشيد . « 2 » اين روايت مبالغهآميز مىنمايد . در هرحال مرگ او را مخفى نگه داشتند تا دربارهء جانشين او تصميم گرفتند . نخستين خليفه دولت موحدين عبد المؤمن - ابن على بود . شاگرد مهدى و محبوبترين يارانش . اولين كار خليفهء جديد به خاك سپردن استاد و پيشواى خود بود . ابن القطان كه موثقترين مورخان موحدى است گويد :
المهدى در تينملل به خاك سپرده شد ولى از موضع قبر او نشان نمىدهد . ابن خلدون مىگويد كه عبد المؤمن المهدى را در مسجدى كه چسبيده به خانهء او بود دفن كرد و اين مكان در تينملل بود . « 3 » و من - نگارندهء اين كتاب - آنجا را ديدهام در جايى كه آن را مسجد المهدى گويند . تينملل امروز جاى كوچكى است به نام « مدشر » بر دامنهء كوهى كه به درهاى سرازير مىشود . كوههاى بلند اطلس از پشت سر مشرف بر آن هستند .
از اين ارتفاعات يكى قلهء مشهور « طبوتقال » است با بيش از چهار هزار متر ارتفاع .
اندك مردمى در آنجا سكونت دارند كه شايد از صد تن نگذرند . با اين همه هنوز آنجا را بلد المهدى بن تومرت گويند . مسجد نيز بر دامنه كوه است . امروز ويران است و در آنجا مراسمى برگزار نمىشود . ولى ديوارها و طاقها هنوز برپاست . محرابى ظريف دارد و من آنسان كه در اين روايت تاريخى آمده ضريح مهدى را در آنجا نيافتم .
اما قريب به ششصد متر دور تر از مسجد بقعهء كوچكى است در زير سايهء درختان بر فراز تپهاى . اين بقعه برحسب روايات متواتر ، از جمله قول قبيلهء جنداقه كه نسل در
هامش
( 1 ) . ابن القطان ، نظم الجمان ، ( مخطوط ياد شده ، برگ 14 ب . ابن خلكان وفيات الاعيان ، ج 2 / ص 52 ، روض القرطاس ، ص 117 .
( 2 ) . همان جا .
( 3 ) . ابن خلدون ، العبر ، ج 6 / ص 229 .