ابو بكر صنهاجى خود به عيان ديده است كه ابن تومرت در روزهاى آخر موحدين را فراخواند . همه به نزد او گرد آمدند . ابن تومرت تا چاشتگاه براى مردم وعظ كرد . سپس به درون خانه رفت و ساعتى از ديدهها نهان شده سپس سر برهنه بيرون آمد و گفت : « من از نزد شما به جايى دور خواهم رفت » . مردم صدا به گريه بلند كردند و با او وداع كردند . ابن تومرت به درون خانه رفت و ديگر كسى او را نديد .
ابن تومرت در ماه رمضان سال 524 ه / اوت سال 1130 م درگذشت .
ابو بكر صنهاجى مىگويد در روز چهارشنبه يا پنجشنبه بيست و پنجم رمضان سال 524 ديده از جهان فروبست . « 1 » اين روايت را عبد الملك بن صاحب الصلاة مورخ دولت موحدى با اختلاف اندكى تأييد مىكند كه او در روز چهارشنبهء بيست و سوم رمضان سال 524 وفات كرده است . « 2 » ابن القطان و به متابعت او صاحب الحلل الموشيه روز دوشنبهء چهاردهم رمضان سال 524 را سال وفات او شمردهاند . « 3 »
ابن تومرت بنابر قول ابن القطان به هنگام مرگ حدود پنجاه سال داشت . « 4 » و به قول ابن اثير پنجاه و يك سال يا پنجاه و پنج سال . « 5 » زيرا تاريخ تولد او به اختلاف در سالهاى 474 ه و 473 ه و 469 ه ذكر شده و ما به اين اختلاف اشاره كرديم .
ابن تومرت از بزرگترين و دانشمندترين و هوشيارترين داعيان دينى بود .
روحى قوى داشت كه ديگران را سخت تحت تأثير خويش قرار مىداد . در كنار اين هوشيارى و علم ، منطقى قوى داشت كه در مناظره حريف را مجاب مىكرد .
همچنين خطيبى سخنور بود و در عين فصاحت هم به عربى و هم به زبان بربرى سخن مىگفت و مستمعان خويش را شيفتهء خويش مىنمود . از علوم قرآنى و سنت و از
هامش
( 1 ) . اخبار المهدى بن تومرت ، ص 83 . ابن القطان ، نظم الجمان ، ( مخطوط ياد شده برگ 42 الف ) .
( 2 ) . ابن ابى زرع ، روض القرطاس ، ص 117 .
( 3 ) . ابن القطان ، نظم الجمان ، ( نسخهء ياد شده ص 42 الف ) . الحلل الموشيه ، ص 86 .
( 4 ) . ابن القطان ، نظم الجمان ، ( نسخهء ياد شده برگ 33 الف ) ابن عذارى در البيان المغرب آن را نقل كرده است . ( اوراق ياد شده - هسپريس ص 94 ) .
( 5 ) . ابن الاثير ، الكامل ، ج 10 / ص 205 .