در روايات ، زندگى او از سال 500 ه / 1106 م . به بعد دنبال شده است . بنابر قول ابن القطان به روايت از شيخ يحيى بن وسنا يكى از نخستين پنجاه نفر اصحاب مهدى ، ابن تومرت در سال 501 ه از موطن خود سوس براى تحصيل علم بيرون آمد و از دريا گذشته به اندلس رفت و چندى در قرطبه درس خواند ، سپس از شهر ساحلى المريه رهسپار مشرق شد « 1 » . در راه بر شهر مهديه گذشت در آنجا از امام المازرى علم آموخت ، آنگاه آهنگ اسكندريه نمود ، در آنجا به حلقه درس امام ابو بكر الطرطوشى درآمد . سپس به حج رفت و از آنجا به بغداد شد . در بغداد درس فقه و اصول را نزد ابو بكر الشاشى ( چاچى ) ملقب به فخر الاسلام فراگرفت . و از مبارك بن عبد الجبار و ديگران حديث آموخت . در بعضى از روايات آمده است كه با امام ابو حامد الغزالى ديدار كرد و در بغداد نزد او درس خواند . بعضى مىگويند كه غزالى را در شام در ايام زهد و عزلت او ديده است . « 2 » در اينجا اندكى درنگ مىكنيم .
اين روايت را بسيارى از مورخان مشرق و مغرب نقل كردهاند ولى در اينكه اين ديدار در چه زمان و در چه مكان و در چه شرايط و موقعيتى رخ داده اختلاف است .
ابن تومرت براى تحصيل علم در سال 500 يا 501 از وطن خود بيرون آمده و زمانى در اندلس و زمانى در مهديه و اسكندريه زيسته . سپس حج گزارده و از آن پس به بغداد رفته است رأى مرجح اين است كه او پيش از سال 504 يا 505 به بغداد نرسيده است . و حال آنكه امام غزالى ميان سالهاى 484 و 488 ه / 1091 و 1095 م در نظاميهء بغداد درس مىداده است . و در سال 488 پايتخت عباسيان را ترك گفته و به آن سفر روحانى مشهور كه تا سال 499 به طول انجاميد ، رفته است . در اين سفر دمشق و بيت المقدس و اسكندريه و مكه و مدينه را زيارت كرده ، بنابراين بعيد مىنمايد كه ابن تومرت كه براى اولين بار در سال 500 ه از وطن خود خارج شده غزالى را در بغداد يا در يكى از شهرهايى كه در خلال سفر خود در آنها درنگ كرده است
هامش
( 1 ) . ابن خلدون ، العبر ج 6 / ص 126 . الحلل الموشيه ، ص 75 . الزركشى ص 1 . المراكشى ، المعجب ص 99 .
( 2 ) . الحلل الموشيه ، روايت از ابن القطان ص 75 . المراكشى ، المعجب ص 99 . ابن ابى زرع ، روض القرطاس ، ص 110 . ابن خلكان ، وفيات الاعيان ج 2 / ص 48 . الزركشى ص 1 .