فصل اول محمد بن تومرت پرورش و ظهور او
اكنون به ناحيهء ديگرى از تاريخ دولت مرابطين مىپردازيم و از يك حادثهء مهم سخن مىگوييم . تقدير چنان خواست كه آن دولت نيرومند روى در سراشيب ادبار نهد و در اوج قدرت خود را در برابر يك جنبش كوچك دينى بنگرد . اين جنبش دينى به وسيلهء فقيهى كه در نخست مردى كم اهميت بود به وجود آمد و چون پاگرفت پس از مبارزهاى كوتاه به حيات آن دولت پايان داد . اين جنبش ، جنبش المهدى محمد بن تومرت بود .
در تاريخ اسلام به كمتر حركتى برخورد مىكنيم كه در آغاز اين همه كم اهميت به نظر آيد و منجر به نتيجهاى آنچنان عظيم شده باشد و حركت محمد بن تومرت سوسى ، چنين حركتى بود . محمد بن تومرت كه خود را به جامهء مهدويت آراسته بود يكى از دولتهاى بزرگ اسلامى را به وجود آورد كه هم از جهت گسترش قلمرو فرمان و هم از جهت قدرت و سلطه كمنظير بود . دولت او دولت بزرگ موحدين نام گرفت .
حركت ابن تومرت در نوع خود دومين حركت در مغرب اسلامى به شمار است . حركت نخست ، حركت شيعيان فاطمى بود كه به پديد آمدن دولت عظيم فاطميان در مصر انجاميد و از افريقيه ( تونس ) آغاز شد . زعيم دينى و اولين خليفهء