هيثم به جنوب بازگرديد و پس از اندكى درگذشت . دو سال بر اندلس فرمان رانده بود . در كنكاشى كه صورت گرفت محمد بن عبد اللّه الاشجعى به جاى او منصوب شد تا والى جديد معين گردد « 8 » . اشجعى دو ماه در آن منصب بماند ، تا عبد الرحمان بن عبد اللّه الغافقى به امارت اندلس تعيين شد . او را عبيدة بن عبد الرحمان السلمى والى افريقيه با تصويب هشام بن عبد الملك ، در ماه صفر سال 113 ه / آوريل 731 م « 9 » به امارت اندلس برگزيده بود . اين دومين بار بود كه غافقى به اندلس مىآمد .
اولين بار در سال 103 ه پس از قتل سمح زمام امور اندلس را به دست گرفته بود .
عبد الرحمان الغافقى سردارى بزرگ بود و آگاهى او از فنون نبرد در بسيارى از جنگها به ثبوت رسيده بود . همچنين در كار حكومت و ادارهء مملكت فرمانروايى توانا و در عين حال خردمند بود . به اصلاح امور مردم سخت كوشا بود . غافقى بدون ترديد تواناترين و بزرگترين واليان اندلس بود . همهء روايات اسلامى او را ستودهاند و از سجاياى عاليهء او حكايتها كردهاند و از عدل و حلم و پرهيزگارى او سخن گفتهاند « 10 » .
اندلس سراسر از تعيين او شادمان شد . سپاهيان به سبب عدالت و مدارا و مهربانىاش او را دوست مىداشتند . هيبت او سبب اتفاق كلمهء قبايل شد . مضر و حمير به فرمان او گردن نهادند . آرامشى بر امور ادارى و سپاهى سايه افگند و اندلس دوران تازهاى
هامش
( 8 ) . كنده از سرگذشت هيثم روايت ديگرى مىآورد كه چون مراتب ستمكارى او را به خليفه هشام ابن عبد الملك گزارش دادند ، محمد بن عبد اللّه الاشجعى را براى تحقيق در كار او فرستاد . چون صحت تهمتها مسلم شد . او را عزل كرد و اموالش را بستد و همهء كسانى را كه به ستم دربند كرده بود آزاد نمود . همچنين كنده گويد كه اشجعى همان كسى بود كه عبد الرحمان الغافقى را به سبب دليرى و دورانديشىاش به حكومت اندلس برگزيد :18 . p . I . V . dibi : ednoC .دوزى نيز اين روايت را پذيرفته است :731 . p . I . V . tsiH .كنده روايت خود را از برخى مآخذ عربى اسپانيايى كه از آنها نام نمىبرد ، برگرفته است ، در حالى كه همهء مآخذ عربى كه در نزد ماست متفقند كه حكومت هيثم با مرگ او پايان يافته و اشجعى به انتخاب جماعت به جاى او برگزيده شد . البيان المغرب ، ج 2 / ص 56 . نفح الطيب ، ج 2 / ص 58 از ابن بشكوال . العبر ، ج 4 / ص 119 .
( 9 ) . روايات اسلامى را در تاريخ حكومت عبد الرحمان الغافقى اختلاف است . ضبى مىگويد تعيين او بدين سمت در حدود سال 110 ه بود . بغية الملتمس . ابن بشكوال همچنين مىگويد . نفح الطيب ، ج 2 / ص 56 . ابن عذارى مىگويد در صفر سال 112 ه . ج 2 / ص 8 . ابن حيان مىگويد در ماه صفر سال 113 ه . نفح الطيب ، ج 2 / ص 56 ، و اين روايت بر ديگر روايات ترجيح دارد . ما نيز آن را اختيار كرديم كه با جريان تواريخ ديگر واليان هماهنگ است .
( 10 ) . رجوع كنيد به ابن عبد الحكم ، ص 216 و 217 . الضبى ، بغية الملتمس ، شمارهء 1021 . و الحميدى ، جذوة المقتبس ، ص 6 و 255 .