براى هميشه در افريقيه استقرار يابند بارها بيم آن بود كه دولت جوانشان را در آن ناحيه آسيب رسد .
عربها فتوحات خود را در افريقيه بلافاصله پس از استقرارشان در مصر آغاز كردند . در سال 22 هجرى يعنى دو سال پس از فتح مصر عمرو بن العاص لشكر به سوى غرب ، بهسمت برقه راند و چون برقه را گشود به جزيه مصالحه كرد ، سپس طرابلس ( يا اطرابلس ) را به محاصره افگند . محاصره دو ماه مدت گرفت و مردم به كشتيهاى خود در دريا پناه بردند . عمرو پس از آنكه از آنجا غنايم بسيار حاصل كرد شهر را ترك گفت « 1 » . در ايام خلافت عثمان بود كه مسلمانان در بيابانهاى افريقا پيشروى آغاز كردند . در سال 27 ه / 647 م « 2 » عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح كه از سوى عمر حكومت مصر يافته بود با بيست هزار « 3 » جنگجو ، راهى افريقيه « 4 » شد . پادگان برقه نيز به سردارى عقبة بن نافع با او همراه شد . عقبه را عمرو بن العاص بر آن نواحى « 5 » فرمانروايى داده بود . جنگجويان مسلمان نخست آهنگ طرابلس كردند . طرابلس در آن ايام غنىترين و استوارترين ثغور افريقيه بود .
روميان با صد و بيست هزار « 6 » جنگجو به سردارى گريگوريوس يا جرجير حاكم رومى « 7 » افريقيه به مقابله با مسلمانان برخاستند .
هامش
( 1 ) . ابن عبد الحكم ، فتوح مصر و اخبارها ( چاپ اوقاف گيب ) ، ص 171 . ابو الفداء ( مصر ) ، ج 1 / ص 164 . ابن الاثير ، الكامل ( مصر ) ، ج 3 / ص 10 .
( 2 ) . سال 27 ه روايت ابن عبد الحكم ( ص 187 ) است و آن قديمترين روايت است . بلاذرى نيز كه تقريبا معاصر با اوست چنين مىگويد ، ولى بر آن مىافزايد كه برخى وقوع اين نبرد را سال 28 ه و برخى نيز سال 29 نوشتهاند . ( فتوح البلدان ، مصر ، ص 226 ) . طبرى نيز مانند ابن عبد الحكم و بلاذرى سال 27 ه آورده است ، ( مصر ) ، ج 5 / ص 48 و 49 . اما ابن الاثير تاريخ آن را سال 26 ه ضبط كرده است ، ج 3 / ص 33 .
( 3 ) . ابن عبد الحكم ، فتوح مصر ، ص 184 .
( 4 ) . مراد از افريقيه سرزمينهاى شمال افريقاست به جز مصر . ياقوت در معجم البلدان خود گويد :
حد شرقى افريقيه برقه است و حد غربى آن طنجه . و عرض آن از درياست تا ريگستان كه آغاز بلاد سياهان است ( معجم البلدان ، مقالهء افريقيه ) . شمال افريقا به سه بخش تقسيم مىشود :
افريقيه ، از مغرب مصر تا شرق الجزاير . دوم مغرب ادنى كه شامل سراسر الجزاير مىشود و سوم مغرب اقصى كه از غرب الجزاير تا دريا گسترده شده و شامل اقليم مراكش و طنجه است . در قرون وسطى نيز افريقيه را انحصارا به اقليم تونس اطلاق مىكردند .
( 5 ) . بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 224 .
( 6 ) . ابن الاثير ، الكامل ، ج 3 / ص 34 همچنين :. IL . hC , eripmE namoR : nobbiG( 7 ) . ابن خلدون ، العبر ، ج 6 / ص 107 .