سال 912 تا 1058 ميلادى .
در مدت هفده سالى كه از انتشار چاپ اول كتاب گذشته است ، توانستم دورهء چهارم و پايانى تاريخ اندلس را نيز كه شامل تاريخ مملكت غرناطه و پايان دولت اسلامى اندلس است به رشتهء تحرير درآورم . اين دورهء اخير از نيمهء قرن سيزدهم ميلادى تا سال 1492 را كه دولت اسلامى بهدست اسپانيايىها سقوط مىكند ، در برمىگيرد . پس از آن به تاريخ موريسكىها يا عربهاى مسيحى شده تا اخراج آنان به طور نهايى از اسپانيا پرداختهام و آن را نهايت الاندلس و تاريخ العرب المتنصرين نام نهادهام . چاپ دوم اين بخش در سال 1958 منتشر شده است .
طى همين سالها توانستم كتاب ديگرى از آثار باستانى و نقوش اندلسى كه به هنگام تأليف اين كتاب در ضمن سفرهاى پىدرپى خود به اسپانيا فراهم كرده بودم ، تحت عنوان الاثار الاندلسية الباقية فى اسبانيا و البرتغال نشر دهم .
آنچه بايد از اين تاريخ عظيم ، تاريخ اندلس يا تاريخ اسپانياى مسلمان به انجام برسانم دورهء دوم است كه شامل دول ملوك الطوايف خواهد بود كه تأليف آن به پايان آمده و در اولين فرصتى كه دست دهد ، منتشر خواهد شد . سپس دورهء سوم شامل عصر مرابطين و موحدين است كه از خداى بارى مىخواهم در آيندهء نزديكى آن را نيز به پايان برسانم . « * »
بدينگونه دورهء كامل تاريخ اندلس كه بيست سال به خاطر آن رنج بردهام و براى يافتن و گردآورى مواد پراكنده و منابع و اسناد آن ده بار به شبه جزيرهء اسپانيا و مغرب سفر كردهام ، به پايان مىآيد .
سيروسفر مكرر من در بلاد قديم اسپانياى اسلامى و ديدار از شهرها و مراكز پيشين آن بخصوص شهرهايى چون قرطبه و اشبيليه و بلنسيه و مرسيه و سرقسطه و طليطله و بطليوس و مارده و اشبونه و باجه و غرناطه و المريه و مالقه و غير آن و مشاهدهء طبيعت اين اقاليم و بقاع و سرزمينهايى كه امت اندلسى قرنها در آنجاها مىزيسته و تمدن عظيم خود را پايهگذارى
هامش
( * ) خوشبختانه اين دو كتاب نيز در سالهاى بعد منتشر شده و در دست است و به يارى خدا مجلدات بعد از اين خواهد بود . - م .