مىكردهاند آگاه است [ 173 ] » « از درهاى جهنم داخل شويد و تا ابد در آنجا بمانيد . بد جايگاهى است جايگاه گردنكشان [ 174 ] . » بدانيد « اى بندگان خدا ، كه از مرگ گريزى نيست » از آن بترسيد پيش از آنكه فرا رسد ساز و برگ مرگ آماده كنيد كه شما را از خانههايتان مىراند ( و براى ثواب آخرت كوشش كنيد . ) اگر بايستيد فروگيردتان و اگر بگريزيد بگيردتان . مرگ از سايه شما با شما همراهتر است ، چسبيده به پيشانى شماست و دنيا از پس شما درهممىنوردد .
به هنگامى كه نفسهاى شما ، شما را به شهوات ترغيب مىكند ، فراوان از مرگ ياد كنيد ، كه اندرز مرگ ما را بسنده است . رسول اللّه ( ص ) اصحاب خود را فراوان سفارش مىكرد كه ياد مرگ كنند و مىگفت : از مرگ بسيار ياد كنيد كه ويران كنندهء لذتهاست و ميان شما و هوسها و اميال حايل است .
( 1 ) و بدانيد اى بندگان خدا ، كه پس از مرگ سختتر از مرگ است ، براى كسى كه خداوند او را نيامرزيده و نبخشوده باشد . از قبر و تنگى آن و تاريكى آن و غربت آن بترسيد . قبر هر روز به سخن مىآيد و مىگويد : من سراى خاكم ، من خانهء غربتم ، من جاى كرمها و حشراتم . و قبر باغى است از باغهاى بهشت يا حفرهاى از حفرههاى آتش . مسلمان چون به خاك رود ، زمين به او مىگويد : خوش آمدى ، تو از كسانى بودى كه دوست داشتم بر پشت من راه به روى و به زودى خواهى دانست كه با تو - كه دوستت داشتهام - چه خواهم كرد . پس به قدر يك مدّ بصر برايش گشاده شود . و چون كافر به خاك رود زمين به او مىگويد : هرگز خوش نيامدى . تو از كسانى بودى كه هيچگاه نمىخواستم بر پشت من راه به روى ، اكنون بنگر كه با تو چه خواهم كرد . پس گور به هم مىآيد آن سان كه استخوانهاى پهلوهايش به هم مىرسد . و بدانيد كه زندگى تنگ در اين آيه
« فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً »
عذاب قبر است . بر كافر در قبرش نود و نه مار بزرگ مسلط مىشوند كه گوشت تنش را مىكنند تا روز رستاخيز فرا رسد . اگر يكى از آن مارها بر زمين بدمد هرگز گياهى بر روى آن نخواهد روييد .
( 2 ) بدانيد اى بندگان خدا جانها و تنهاى نازك و نازپروردهء شما كه به اندك شكنجهاى مىآزارد در برابر اين عذابها بس ناتوان است . اگر توانيد به جانها و تنهاى خود رحمت آوريد تا به چنين عذابى كه طاقت آن نداريد و بر آن شكيبايى نتوانيد گرفتار نياييد . پس آنچه خداى سبحان را پسند است به جاى آوريد و آنچه ناپسند اوست واگذاريد ، خدا را چنين كنيد و لا حول و لا قوة الّا باللّه .
و بدانيد اى بندگان خدا ، پس از قبر مراحلى است دشوارتر از قبر . روزى فرا مىرسد كه كودك در آن روز پير شود و كلان سال بىخويشتن . جنينها ساقط شوند و « هر زن شيرده كودك خود را از ياد ببرد [ 175 ] . » بترسيد از روز عبوس و سخت هولناك [ 176 ] و از روزى كه شرّ آن همه جا را گرفته است . و اين شرّ آن چنان فراگير است كه فرشتگان بىگناه آسمان و هفت آسمان سخت محكم و كوهها كه ميخهاى زمينند و زمينها همه به فرياد و فغان آيند و آسمان از هم