آنان بسيار نسنجيده است ، بر خلاف اشاعره كه چون كلام خدا را حقيقتى غيرمحسوس مىشناسند ، بجا است كه آن را يكجا بدانند .
2 - گروه كراميه و معتزله ، كه هر دو فرقه ماهيت كلام را حروف و الفاظ مىدانند ، وجود آن را تدريجى مىگويند .
ه ) اختلاف ديگرى است كه در آغاز شمرده شد ، و آن گفتگو در قدم يا حدوث كلام خداوند است ، و در آغاز مقدمه گفته شد كه مسألهء حدوث كلام الهى براى خلفاى عباسى بهانهاى سياسى بود ، و از اين راه معتقدان به حديث ، و از جمله احمد بن حنبل و ديگران را كه با سياست او مخالف بودند شكنجه و آزار بدهند .
اختلاف عقيده در اين كه كلام خداوند كه قرآن است ، آيا حادث و يا قديم مىباشد ، بر اين پايه است ، كه پيروان هريك از اين دو عقيده ، اصلى را پذيرفتند ، و قدم يا حدوث قرآن را بر يكى از آن دو اصل پايه نهادند :
اصل اول اين است كه هر چه تدريجى است ، ممكن نيست قديم باشد .
اصل دوم اين است ، كه ذات و موجود قديم نمىشود صفت حادث داشته باشد . و بنابر پذيرفتن هر دو اصل دو عقيده پيدا شد :
1 - گروه معتزله بنا به اصل اول كه شيئى تدريجى ممكن نيست قديم باشد ، و بنابر اصل دوم ، كه موجود لا يزال نمىشود ، صفت تدريجى داشته باشد ، با پذيرفتن هر دو اصل دو حكم را اظهار داشتند : اول آن كه قرآن كه كلام خداوند است حادث است . دوم اين كه كلام صفت قائم به ذات الهى نيست بلكه قائم به جرم هوا و عارض بر آن است .
2 - گروه اشاعره كه نيز هر دو اصل را پذيرفتند به عكس ، نتيجه گرفتند كه كلام خداوند تدريجى نيست ، و صفت نفسى است و قائم به ذات الهى است ، و قديم است .
دو گروه ديگر هر يك از آنان يكى از آن دو اصل را پذيرفتند ، و ديگرى را رد كردند اينهايند :
1 - احمد بن حنبل و پيروانش اصل اول را رد كردند ، و روا دانستند ، كه موجود تدريجى قديم باشد ، و اصل دوم را پذيرفتند ، كه نمىشود موجود لا يزال و موجود ديرينه صفت حادث داشته باشد ؛ و بنابراين نتيجه گرفتند ، كه كل خداوند اصوات و حروف است اما صفت پيوسته و عارض بر ذات خداوند است ، و قديم است ، و حتى نوشته و اوراق و جلد قرآن را هم صفت خداوند و قديم دانستند .
2 - پيروان ابو عبد اللّه كرام ، به عكس فرقهء حنبليه ، اصل اول را پذيرفتند ، و اصل دوم را رد كردند ؛ بنابر اصل اول گفتند چيزى كه تدريجى به وجود آيد ، نمىشود قديم باشد ، پس كلام خداوند حادث است ؛ اما اصل دوم را كه موجود قديم نمىشود
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمهء مترجم 73
مساهمون: الشيخ الطوسي
صمقدمهء مترجم ٧٣