حقيقى خداوند ، نشدنى است كه حادث باشد ، و بايد قديم باشد .
اشاعره گفتند كلام نفسى مركب از اجزا نيست بلكه واحد است و بسيط است ، دگرگونىپذير نيست ، و آن امر است « 1 » .
ج ) سه گروه نخست كه ماهيت كلام را حروف و اصوات مىدانند به جز اختلاف در اصل ماهيت كلام ، اختلاف ديگرى نيز بالتبع ميان آنان پيدا مىشود كه آيا كلام صفتى پيوسته به ذات و قائم به وجود خداوند مىباشد ، يا جدا از ذات و مستقل خواهد بود ، و عقايدى به اين ترتيب از آنان سر زده است :
1 - پيروان ابو عبد اللّه كرام ؛ و پيروان احمد بن حنبل ، با اين كه بر خلاف اشاعره ماهيت كلام خدا را مركب از حروف و اصوات مىدانند ، با اين همه در اين جزء از عقيده با اشاعره شريك مىباشند ، كه كلام خدا را صفتى پيوسته به ذات ، و حالت براى وجود او مىشناسند .
2 - گروه ديگر از آنان ، كه ماهيت كلام را حروف و اصوات مىدانند ، كلام را صفت خداوند نمىشمارند ، و مىگويند كلام حالت و كيفيتى ، براى هوا مىباشد ؛ زيرا حروف مقطعه تموجاتى ، صوتى است ، كه در هوا پيدا مىشود ، و صفت پيوسته و قائم به وجود هوا است ، و كلماتى كه از اين تموجات صوتى پيدا مىشود ، رمز و نشانههائى است ، كه خداوند آنها را در هوا مىآفريند . و حقايق غيبى را كه در لوح محفوظ يا در ذهن و خاطر جبرئيل ، وجود دارد ، با اين كلمات به پيغمبران مىشنواند ، تا مقاصد خداوند را بفهمند .
د ) اختلاف ديگرى كه نخست در شمار آمد ، اين است كه آيا كلام خداوند همهاش يكجا وجود داشته است ، يا كمكم به وجود مىآيد .
چيزى كه براى همه كس معلوم است ، اين است كه اگر ماهيت كلام كلمات و جملهها باشند ، تدريجى به وجود مىآيند ؛ زيرا حروف تموجات بريدهء هوايند ، و تموج جنبش است و كمكم به وجود مىآيد ، و تا يك حرف سر نزند ، حرف ديگر پديد نمىآيد ؛ بنابراين اگر كلام الفاظ و كلمات باشند ، تدريجى خواهند بود .
با اين همه در تدريجى بودن ، يا نبودن كلام خداوند ، اختلاف پيدا شده است :
1 - فرقهء حنابله با آن كه كلام خداوند را حروف و اصوات مىدانند در عين حال ، اعتقاد دارند ، كه همهء كلمات و پارههايش ، با هم وجود داشته است ، و سخن
هامش
( 1 ) شرح مواقف چاپ هند ص 601 .