سخت در آن مىانديشيدند ، و به جز آن است ، كه آنان گفتند .
اما كسانى كه مىگويند : گروهى از مردم عرب ، كه روشنگو بودند ، با پيمبر سازش كردند كه سخنى مانند قرآن نياورند ، سخنشان بيهوده است ؛ زيرا مىبايست ، كسانى كه با او سازش نكرده بودند ، با قرآن برابرى كرده باشند ؛ براى اينكه هر چند در روشن پرداختن سخن از آنان پستتر باشند . نزديك به آنان بودند ؛ زيرا نزديك بودن سخنان روشنگويان با يكديگر ، به آنجا نمىرسد ، كه جدائى بزرگ سخنى را كه در خوبى ، روش هميشگى سخنپردازان را از هم گسيخته است ، از ميان بردارد .
بالاتر از آن سازش كردن آنان با پيمبر ، هيچ درست نيست ؛ زيرا كسانى كه سخن رسا ، و روشن مىپرداختند ، و در آن زمان مىزيستند ، شناخته شدهاند ، و همهء آنان از پيمبر - بر او درود بادا - به يكسو مىرفتند ، و با دشمنانش يكجا مىزيستند ؛ زيرا اعشاى بزرگ ، كه در پايهء نخستين بود و كسانى كه مانند او بودند ، كافر مردند ، و بيرون از مسلمانى بودند . و كعب بن زهير ، كه در پايهء دوم بود ، در آخر كار مسلمان شد ، و او از همهء مردم به مسلمانى و مردم مسلمان سختتر دشمنى مىورزيد . وليد بن ربيعه ، و نابغهء جعدى ، كه در پايهء سوم بودند ، پس از زمانى دراز مسلمان شدند ؛ و با اين همه هنگامى كه مسلمان شدند گامى برنداشتند ، كه سودى داشته باشد .
بالاتر از آن پيشينيان ، هر هنرى داشتند ، نمىشود ، پوشيده مانده باشند ، و شناخته شده بودند آنان ، برابر با روشى است كه هميشه كارها بر آن مىگذرد .
و هرگاه از كسانى كه در پايهء پستتر بودند ، خواسته مىشد ، با قرآن برابرى كنند مىبايست ، به آنان كه در پايهء بالاتر بودند ، پناه ببرند ، و چنانچه در مىيافتند ، كه آنان از كمك دادن ، خوددارى مىكنند ، آگاه مىشدند ، كه آنان با پيمبر سازش كردهاند ، و در اين هنگام اينان با پيمبر دمساز مىشدند ؛ و سخنانى به مانند قرآن مىآوردند ، و بر او چيرگى مىيافتند و سخن پيمبر را از سر خود ، كوتاه مىكردند ، اما هيچيك از اين كارها را انجام ندادند .
بالاتر از آن ، اگر با پيمبر سازش كرده باشند ، بايد نه كسى بىگمان دانسته
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 730
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٧٣٠