نه آن كه سود داشتن ، علت شايستگى آن باشد و توضيح اين قضيه در ترجمهء متن خواهد آمد ، كه شايستگى خود كار ، به اين معنى است كه آثار و نتايج آن هيچ در نظر نباشد بلكه با چشمپوشى از آثار و نتايج ، گاهى خود كار شايسته و نيك است ، و يا ناشايسته و بد است ، و صحت اين قضيه بر مبناى قاعدهء حسن و قبح عقلى و ذاتى است .
پنجم ) ابو الحسين بصرى و پارهاى از گروه معتزله نيز اراده را به علم ، باز گرداندند ؛ و گفتند هدف مصلحتى است كه از كار سر مىزند . شايد از اين تعبير چنين بر آيد ، كه مصلحت حاصل از كار سودى است كه از آن به مردم مىرسد ، و همين مصلحت ناشى از عمل را ، داعى خوانده است .
مولانا جلال الدين رومى مىگويد :
من نكردم خلق تا سودى كنم * بلكه تا بر بندگان جودى كنم
از اين شعر بر مىآيد ، كه او هم سود رساندن به ديگران را هدف خداوند از كارهايش مىداند ، اما شايد او هم مانند ابن سينا از كلمهء جود ، همان فيضان ذاتى و عنايت ازليه را كه بدون قصد و عمد و هدف است ، خواسته باشد ، به طورى كه گذشت .
ششم ) عقيدهء ديگر از ابو الحسن اشعرى است ، كه ارادهء خداوند را صفتى مستقل و جدا از علم و قدرت مىداند ، و دليلش اين است ، كه آثار و خواص اراده به جز آثار و خواص علم و قدرت است ؛ زيرا اثر اراده برگزيدن يك كار از ميان چندين كار است ، پس از آن كه ( اولا ) شخص انجامدهنده ، به همهء آن كارها توانا ، و به همه دانا باشد . ( ثانيا ) بداند آن كار با شرايط گوناگون انجام دادنى مىباشد .
و ( ثالثا ) همهء آن شرايط و راههاى گوناگون دسترس او باشد .
در اين صورت يكى از آن كارها را با راه معين و شرايط مخصوص ، بر كارها ، و راهها و شرايط ديگر ، برترى مىدهد ، و خواهان آن يكى از ميان همه مىشود ، و حال آن كه دانائى و توانائى او نسبت به همه يكسان است ، و برگزيدن يكى از ميان چندين كار ، از علم و قدرت بر نمىآيد ؛ زيرا دانائى شخص انجام دهنده و توانائى او نسبت به همهء آن كارها يكسان است ؛ پس صفت اراده به جز علم و قدرت است .
اما از داشتن هدف ، چيزى از اين سخنان بر نمىآيد ، و بنابراين كه او صفت اراده را زايد بر علم و بدون هدف دانسته باشد ، شايد نحوهء ديگرى از آن را قصد كرده باشد ، كه به قاعدهء فيضان نزديك است .
هفتم ) گفته شد ، آنان كه صفت اراده را ، جدا از علم مىدانند ، در اين