اما از آنچه گفته شد ؛ علم لازم قدرت است ، چنين گمان برده نشود ، كه ديگر از دليلى براى اثبات علم بىنياز مىباشيم ؛ زيرا بسيارى از علوم مبهم هستند و يا تصور رابطهاى كه ميان كار انجام دادنى با نتيجهء آن مىشود شايد نادرست باشد ، و گمان بردن نادرست علم به نظر آيد ؛ پس دليلى لازم است كه وجود علم حقيقى و كامل را ، برايش ثابت كنيم ؛ زيرا نتيجهء مطلوب از علم حقيقى به توهم كاذب حاصل نمىشود .
فلاسفه براى اثبات دانا بودن خداوند ، دليل تجرد را آوردهاند و متكلمان دليل استوار بودن كارها را سند گرفتهاند .
1 - توضيح دليل تجرد اين است ، كه ثابت خواهد شد ، خداوند ، داراى ماده و جرم نيست ، و صفت و احوال وابسته به ماده يا نيروى وابسته به جرم و ماده نيست ، و هر موجودى در جرم و صفت وابسته به جرم يا به هر موضوعى نباشد ، از هستى خودش آگاه است ؛ پس خداوند چون موجودى مستقل و غير وابسته به ماده است ، از هستى خودآگاه است . و از اين دليل علم به ذات ، ثابت مىگردد .
پس از آن دانا بودن خداوند به چيزهاى ديگر را از آگاهى داشتن او ، به هستى خودش ثابت مىكنند . و دليلشان را چنين توضيح مىدهند ، كه چون به هستى خود ، و صفات ذاتى خود و كارهاى خود و نتايج حاصل از كارهاى خود ، آگاه است ، و از سوى ديگر هيچ موجودى يافت نمىشود ، مگر آن كه از كار خلاقيت او ، پديد آمده است ، پس او از وجود هرچيزى و هرحالت و صفتى ، در هرچيزى باشد آگاه است .
2 - توضيح دليل ثابت كردن علم خداوند ، از استوار بودن كارش چنين است ، كه مىگويند ، ما بسيارى از كارها را مىبينيم كه اجزاى آن وابسته به هم نيست ، و يا نتيجهاى كه از آن در نظر گرفته شده از كار حاصل نمىشود . و پارهاى از كارها چنين نيستند ، و چيزى كه از انجام يافتن كارها ، به جاى مىماند داراى بخشهائى وابسته به هم و استوار است ، و هدفى كه از آن در نظر گرفته شده كاملا منطبق با آن است : و از اين دانسته مىشود ، چنين كارى كه استوار است ، با دانش كامل انجام گرديده است ، و چون مىبينيم ربط منطقى ميان حركت كرات عالم و تأثير و تأثر آنها نسبت به يكديگر حاصل است ، و همچنين مىيابيم اندامهاى درونى و برونى در هريك از موجودات زندهء گياهى و جانداران ، وابسته به هم است ، و همهء آنها متناسب با نيازهاى زنده ماندن آنها آفريده شده است ، از ملاحظهء اين امور پى مىبريم ، كه چنين موجودات استوار و سودبخش و متناسب با هم ، به پيشآمد و برخورد ، پيدا نشده است ، و اين ارتباط درست و حساب شده ، هميشه ميان آنها پايدار نمىماند ، مگر
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمهء مترجم 60
مساهمون: الشيخ الطوسي
صمقدمهء مترجم ٦٠