و كسى كه مىگويد : « الف و لام » براى فراگيرى همهء افراد نيست ، بايد به دليل استثنا كردن تكيه نكند ؛ زيرا مردم زباندان مىگويند : دانشمندان را ديدار كردم ، به جز زيد و عمرو را ؛ و با اين همه استثنا كردن نمىرساند ، كه بارها بودن لفظ از هر نشانهاى فراگير همه افراد است .
پس اگر بگويند : چنانچه لفظ هركس « من » فراگير همهء خردمندان نباشد ، هنگامى كه يكى پرسشكنان ، بگويد : كيست پيش شما ؟ بايد خوب نباشد ، به نام بردن يكايك خردمندان و گروههائى از آنان ، پاسخ گفته شود ، آنچنان كه خوب نيست ، با نام بردن چهارپايان ، پاسخ گفته شود ؛ پس اگر لفظ ، فراگير همهء افراد نباشد ، مىشود كه پاسخ گفتن با نام بردن پارهاى از خردمندان ، به مانند پاسخ گفتن با نام بردن چهارپايان باشد ، و چنين سخنى نادرست است .
و نيز مردم اگر سخن را دراز كنند ، مىگويند : آيا زيد پيش تو است ؟ آيا خالد پيش تو است ؟ ، آيا بكر پيش تو است ؛ پس از دراز كردن سخن به لفظ هركس « من » روگردانده ، و آن را به جاى شمارههاى نامها ، گذاردهاند .
خواهيم گفت : هركس پرسش كردن را به گفتن لفظ آزاد بگذارد ، و دانسته نشود ، آيا بخشى از افراد را مىخواهد بپرسد ، يا همه را ، ما نمىپذيريم ، كه خوب باشد با نام بردن يكايك خردمندان ، پاسخ داده شود . بلكه مىگوئيم هرگاه دانسته نشود پرسش كردنش فراگير همهء افراد است ، خوب نيست به نام بردن همهء خردمندان ، پاسخ گفته شود .
درستى اين گفتار ، از آن آشكار مىشود كه هرگاه ، بپرسند : كى پيش تو آمد ؟
خوب است ، پارهاى از بزرگان ، يا كسانى از دانشمندان يا از مردم بازار را يا از كسانى كه آزادگانند ، يا از بندگانند ، به او پاسخ گفته شود ، و همچنين هرگاه بپرسند داراى چه چيزها هستى ؟ خوب است از پوششها ، دارائىها ، يا از غلامان ، يا كنيزان گفته شود ؛ پس اگر لفظ ، فراگير همهء افراد باشد ، هيچ يك اينها خوب نخواهد بود . و يكايك خردمندان را در پاسخ آوردن خوب است ، و چهارپايان را در پاسخ آوردن خوب نيست ؛ زيرا لفظ براى خردمندان شايستگى دارد ، و شايستگى
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 608
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٦٠٨