و بسا باشد در مشكلات ، راهحلى به الهام خداوندى در خاطرشان بيفتد ، با اين مناسبت دور ، مىتوان سر زدن اين كارها را ، به خداوند نسبت داد .
اينها عقايد معتدلى است ، كه در باب عموم قدرت از طرف شيخ طوسى و ديگران ، گاهى بالصراحه گفته شده است ، و يا نتايج بدست آمده از اصول گفتار و روش آنان مىباشد ، اما متكلمان ديگر دربارهء هريك از اين موارد ، چيزها گفتهاند ؛ از جمله :
1 - گروهى برآنند ، كه اگر طبيعت ، داراى اثر در سرزدن كارى باشد ، و يا كارى به توانائى كسى ، انجام يابد ، در توانائى خداوند ، كموكاست حاصل شده است . پس بايد گفت چيزى جز توانائى خداوند ، در سر زدن هيچ كارى مؤثر نيست ، و همه را خداوند شخصا انجام مىدهد ، هرچند در ظاهر ، اثر طبيعت يا از ارادهء كسى به نظر مىرسد و آنان جريان مطلق هستند .
2 - پارهاى مىگويند ، همهء كارها را خداوند مىتواند انجام بدهد اما با رعايت روابط ذاتى كه ميان كارها موجود است ، و با شرايط مربوط به هريك از آنها .
پس هرگاه كارى را بخواهد انجام بدهد نخست ، روابط و نظم و شرايط را فراهم مىكند ، و پس از آن كارى را انجام مىدهد ؛ و چنانچه بخواهد كارى انجام نشود ، شرايط موجود را تغيير مىدهد ، پس همه كار در قدرت او مىباشد .
3 - عقيدهء ديگر كه از سوى پارهاى از فلاسفهء اسلامى اظهار شده ، اين است كه او بر بيش از يك كار توانا نمىباشد ؛ زيرا او واحد حقيقى است ، و از واحد حقيقى ، بيش از يك كار سرزدنى نمىباشد ، و كارى كه ازو سر مىزند ، آفريدن عقل اول است ، و بقيه به ترتيب تسلسل علل و معاليل با وسايط از او سر مىزنند ، و هرچه كارها بيشتر شوند به شمارهء وسايط افزوده مىشود ؛ تفاوت ما بين اين دو عقيده آن است كه بنابر اعتقاد اول ، وقوع هيچ حادثهاى پيش از وقوع قطعى نيست ؛ زيرا شرايط قابل تغيير است ؛ اما بنا به عقيدهء دوم ، وقوع همهء حوادث قطعى است و هيچ چيز از آنچه خواهد شد تغييرپذير نيست ؛ زيرا شرايط تغييرناپذير است ، و در اين عقيده ، ميان علت ارادى و علت جبرى طبيعى تفاوت گذاشته نشده است ، و پيروان اين عقيده بر طبق قانون عليت قدم افلاك را نتيجه گرفتند ، و اختلاف نسبتهائى كه از حركت دورانى افلاك حاصل مىشود ، واسطه ما بين علت پايدار ثابت و حوادث تدريجى دانستند .
4 - در مورد كارهائى كه مردم انجام مىدهند فرقهء جبائيه مىگويند ، اينگونه كارها مقدور خداوند نيست ؛ زيرا هيچ حادثهاى بيشتر از يك علت ندارد
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمهء مترجم 58
مساهمون: الشيخ الطوسي
صمقدمهء مترجم ٥٨