را با اين نظم آفريده است و چون او آفرينندهء اين نظم و اين طبيعت است ، اثر آن هم با واسطهء ، آفريدهء خداوند است ، و چنانچه گفته شد ، و شيخ طوسى هم طى سخنانش به اين نكته اشاره مىكند . خود ماهيت و لوازم وجودى آن آفريده نمىشود ، و از دايرهء قدرت بيرون است ، و چيزى كه به آن قدرت پيوستگى مىيابد وجود هر چيزى است با همان حد و خصوصيتى كه دارد . اين عبارت از آخوند ملا كاظم خراسانى معروف است ، كه مىگويد « ما جعل اللّه المشمش مشمشا بل اوجده » .
پس اگر خداوند بخواهد مسير حركت ستارگان را تغيير بدهد ، مثل اين است كه سقف يك سوى خانه را خراب كنند و جاى ديگر بسازند ، و تغيير مسير گردش ستارگان به منزلهء اعدام اين نظام ، و ايجاد نظام ديگرى خواهد بود ، و البته تغيير نظم دادن آن در توانائى خداوند است . اما تا هنگامى كه اين نظام در آن مستقر است ، بايد همين مسير را داشته باشد ، و به همينگونه تا آتشى وجود دارد ، بايد سوزندگى در آن نهفته باشد ، و اگر خدا بخواهد سوزندگى را از آن بزدايد ، بايد خود آتش را معدوم گرداند ، پس سوزندگى آتش را از اين جهت به قدرت خداوند مىتوان نسبت داد ، كه او خود آتش را به توانائى خودش آفريده است ، و اگر بخواهد مىتواند آن را اعدام كند تا به تبع نيست شدن آتش گرمى هم ، از ميان برود ، همچنان كه انسان هم مىتواند با نزديك كردن ضد آتش و هرچيزى ، آن را نابود گرداند . و اين كار را كه به انسان نسبت مىدهند عمل توليدى و تسبيبى او است . و در مورد خداوند ايجاد و اعدام مىشود ، تسبيبى و توليدى يا بالمباشره و مستقيم باشد .
2 ) در مورد وقايع گوناگون و پيشآمدهاى گاهگاهى كه دست انسان از تغيير دادن آن كوتاه است ، مانند خشكسالى و بارندگىهاى غيرفصلى يا بيش از حد و كارهاى ديگر ، بايد گفت ، چون در هر واقعهء طبيعى ، چه جزئى و چه كلى ، هيچ علت بسيطى وجود ندارد . بلكه هرعلتى ، از مؤثرات گوناگون ، تركيب مىشود ، و مانند معجونى است كه از اجسام بسيار و خاصيتهاى گوناگون ، و با درجات حرارت و شرايط متفاوت ، ساخته مىشود ، و با تغيير دادن هريك از شرايط و كم و زياد شدن هريك از اجزا ، تحقق اثر دگرگون مىشود ؛ و هر اثرى را با ضدش مىتوان متوقف كرد ، و يا مىتوان هر طبيعتى را با طبيعت ديگر تقويت نمود ، و چنانچه همهء آن شرايط فراهم نباشد ، اثر هيچ تحقق وجودى نخواهد يافت .
مثلا طبيعت آتش هيچگاه از خاصيت سوزندگى جدا نمىشود ، اما اگر بخواهيم جسم سوزانى جسم ديگرى را بسوزاند ، ظاهر شدن اثر سوزندگى به وجود هوا نياز دارد ، و همچنين رطوبت در بيشتر اجسام ضد سوزندگى است ، و بايد آن را از جسم سوزنده دور كرد . پس سوزندگى اگرچه اثر آتش است و هيچ قدرتى
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمهء مترجم 55
مساهمون: الشيخ الطوسي
صمقدمهء مترجم ٥٥